काठमाडौं- आज २९ औं स्वास्थ्य सेवा दिवस दक्ष जनशक्ति, दिगो सेवा : स्वास्थ्य सुरक्षामा हाम्रो दृढ प्रतिबद्धता भन्ने मूल नाराका साथ मनाइँदैछ । नेपाल स्वास्थ्य सेवा ऐन २०५३ जारी भएको दिनको स्मरणमा प्रत्येक वर्ष फागुन १५ गते यो दिवस मनाइन्छ ।

यस वर्ष भने प्रतिनिधि सभा निर्वाचनको आचारसंहिता लागू भएकाले कुनै औपचारिक कार्यक्रम नराखिएको स्वास्थ्य मन्त्रालयले जनाएको छ । मन्त्रालयका प्रवक्ता डा. प्रकाश बुढाथोकीद्वारा जारी विज्ञप्ति अनुसार संघ, प्रदेश र स्थानीयतहका सबै निकाय तथा स्वास्थ्य संस्थाहरूलाई शुभकामना आदानप्रदान गरी दिवस मनाउन अनुरोध गरिएको छ ।

विगतमा स्वास्थ्य सेवा दिवसका अवसरमा गरिँदै आएका साविकका औपचारिक कार्यक्रमहरू भने निर्वाचन आचारसंहिता अन्त्य भएपछि मात्र आयोजना गरिने मन्त्रालयले स्पष्ट पारेको छ । संविधानले प्रत्याभूत गरेको नागरिकको आधारभूत स्वास्थ्य सेवा, आकस्मिक सेवा र समान पहुँचको हकलाई व्यवहारमा प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न मन्त्रालय प्रतिबद्ध रहेको जनाइएको छ ।

यस दिवसले स्वास्थ्य क्षेत्रका जनशक्तिको समर्पण र दक्षताको सम्मान गर्दै गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा मार्फत स्वस्थ राष्ट्र निर्माण गर्ने लक्ष्य राखेको बतउँदै दिवसका अवसरमा मन्त्रालयले सम्पूर्ण स्वास्थ्यकर्मी, स्वास्थ्य संस्था र यस क्षेत्रमा योगदान पुर्‍‍याउने व्यक्तिप्रति सम्मान तथा कृतज्ञता व्यक्त गरेको छ ।

स्वास्थ्य सेवामा सुधार

नेपालले पछिल्ला दुई दशकमा स्वास्थ्य सेवाका क्षेत्रमा उल्लेखनीय प्रगति हासिल गरेको छ । सरकारी तथ्याङ्क अनुसार नेपालीको औसत आयु ७१ वर्ष पुगेको छ भने मातृ मृत्युदर प्रति १ लाख जीवित जन्ममा १५१ मा झरेको छ ।

पाँच वर्षमुनिको बाल मृत्युदर घटेको र संस्थागत सुत्केरी दर ७५ प्रतिशतभन्दा बढी पुगेको तथ्यांकले सुधारको संकेत गर्छ । यस्तै, पूर्ण खोप प्राप्त गर्ने बालबालिकाको दर ९० प्रतिशत नजिक पुगेको छ।

यी उपलब्धिलाई दक्षिण एसियामै सकारात्मक प्रगतिका रूपमा हेरिएको छ । त्यस्तै संघीयता कार्यान्वयनपछि स्वास्थ्य पूर्वाधार पनि व्यापक रूपमा विस्तार भएको छ ।

नेपालभर ४ हजारभन्दा बढी स्वास्थ्य चौकी, सयौँ प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र, र संघ, प्रदेश तथा स्थानीय तह अन्तर्गत अस्पताल सञ्चालनमा छन् । तर, यो सुधार चिकित्सक, नर्स लगायतका धेरै स्वास्थ्यकर्मीहरु र अस्पताल धेरै भएर मात्रै नभएको स्वास्थ्य विज्ञ बताउँछन् ।

जनस्वास्थ्यविद् डा. अरुणा उप्रती भन्छिन्, ‘म स्वास्थ्य सेवामा प्रवेश गरेका बेलाभन्दा अहिले स्वास्थ्य सेवामा धेरै सुधार भएको छ । तर यो सुधार डाक्टर नर्स र अस्पताल धेरै भएर मात्रै भएको होइन । भ्यक्सिनको उपलब्धता, स्वच्छता, स्वास्थ्य शिक्षा र सचेतनाको स्तर बढ्नु लगायतका कुराले स्वास्थ्य सेवामा सुधार आएको हो ।’

विगतमा झाडापखाला, हैजा टाइफाइड लगायतका संक्रामक रोगबाट अकालमा बालबालिकाको मृत्यु हुने गरेको थियो । त्यत्तिकै मात्रामा मातृ मृत्यु हुने गरेको त्यो अवस्थामानिकै नै सुधार आएको उनले बताइन् ।

स्वास्थ्य सेवा सुधारमा चुनौती

नेपालले पछिल्ला वर्षमा स्वास्थ्य सेवा पहुँच विस्तार, खोप कार्यक्रम र मातृ–शिशु स्वास्थ्य सूचकमा उल्लेखनीय सुधार हासिल गरे पनि गुणस्तरीय र समान स्वास्थ्य सेवा सुनिश्चित गर्न अझै धेरै काम गर्न बाँकी रहेको सरोकारवालाहरू बताउँछन् । विशेषज्ञहरूका अनुसार ग्रामीण क्षेत्रमा दक्ष स्वास्थ्यकर्मी अभाव, अस्पतालको पूर्वाधार तथा आधुनिक उपकरणको कमी, स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रमको प्रभावकारी कार्यान्वयनमा समस्या र स्वास्थ्य सेवा गुणस्तरमा असमानता मुख्य चुनौतीका रूपमा रहेका छन् ।

संघीय संरचना अनुसार संघ, प्रदेश र स्थानीय तहबीच समन्वय मजबुत बनाउँदै स्वास्थ्य सूचना प्रणाली डिजिटल बनाउने, आपतकालीन सेवा विस्तार गर्ने तथा जनशक्ति व्यवस्थापन सुधार गर्ने आवश्यकता औँल्याइएको छ । त्यस्तै स्वास्थ्य सेवा सुधारका नाममा पूर्वाधारको विस्तार भएपनि गुणस्तरीय सेवा समान रूपमा उपलब्ध नभएको विज्ञ बताउँछन् ।

धेरै स्वास्थ्य संस्थामा विशेषज्ञ सेवा, प्रयोगशाला सुविधा र आकस्मिक उपचारको अभाव छ । आर्थिक पक्षमा पनि चुनौती उत्तिकै छ ।

कुल स्वास्थ्य खर्चको करिब ५० प्रतिशतभन्दा बढी व्यक्तिगत खर्चमा जान्छ भने सरकारी स्वास्थ्य बजेट कुल राष्ट्रिय बजेटको करिब ६–७ प्रतिशत मात्रै रहेको छ । जसका कारण स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रम संकटमा परेको छ ।

स्वास्थ्य सेवाको सुरुवात घरबाटै हुनुपर्छ

त्यस्तै, पछिल्लो समयको खानपान तथा जीवनशैलीमा कारण बढिरहेको नसर्ने रोगको प्रकोपलाई कसरी नियन्त्रण गर्ने भन्ने तर्फ पनि सोच्नुपर्ने विज्ञ बताउँछन् ।

‘अस्पताल तथा चिकित्सक र स्वास्थ्यकर्मीको उपलब्धता भएर मात्रै हुँदैन मानिसहरुलाई घरबाटै कसरी स्वस्थबनाउने भन्ने तर्फ पनि सोच्नुपर्छ’ जनस्वास्थ्यविद् उप्रेती भन्छिन् ।

स्वास्थ्य सेवा भनेको अस्पताल र नर्सहरुबाट मात्रै पाइन्छ भन्ने नभइ परम्परागत आर्युवेदिक ज्ञान तथा उपचारलाई पनि स्वास्थ्य सेवाको परिधिभित्र राख्नुपर्नेमा उनको जोड छ । मिर्गौला रोग, मुटुरोग, मधुमेहलगायत रोगका लागि स्वास्थ्य सेवा दिएर मात्रै नहुने भन्दै उप्रेतीले ध्यान, योग, खानपान र जीवनशैलीको माध्यमबाट ती रोगहरुलाई कम गर्न सकिन्छ भन्नेतर्फ पनि सरकारले सोच्नुपर्ने बताइन् ।