जनकपुरधाम – जनकपुर साहित्य महोत्सवले ‘आन्दोलन र साहित्य’ सत्रले विचार, चेतना र सृजनशीलताको उचाइमा पुर्‍याउन गहन बहसलाई अघि बढाएको छ ।

 यस सत्रका प्रमुख वक्ता प्रगतिशील साहित्यकार खगेन्द्र संग्रौलाले नेपाली साहित्य र आन्दोलनको अद्वितीय सम्बन्धको उजागर गर्दै आफ्नो लामो तथा गहिरो विचार प्रस्तुत गरेका हुन् ।

संग्रौलाले साहित्य कुनै पनि समाजको गहिरो परिवर्तनको माध्यम मात्र नभई विद्रोहको एक सबल औजार पनि रहेको बताए । उनले नेपाली राजनीतिक आन्दोलन र साहित्यको आपसी सम्बन्धबारे गहिरो चर्चा गर्दै साहित्यले समाजलाई मात्र नभई चेतनालाई पनि क्रान्तिकारी दिशामा मोड्ने गरेको समेत बताए ।

उनले जनआन्दोलन, मधेस आन्दोलन र विभिन्न राजनीतिक संघर्षका पृष्ठभूमिमा नेपाली साहित्यले खेलेको भूमिकालाई उजागर गर्दै भने, ‘जब राजनीति मौन हुन्छ साहित्य बोल्छ,जब विद्रोह उठ्दछ साहित्य त्यसको इतिहास लेख्छ ।’ संग्रौलाले साहित्यकारहरूको भोगाइ र अनुभूतिको आधारमा लेखिएको साहित्यलाई आन्दोलनका धरोहरको रूपमा व्याख्या गर्दै थपे, ‘साहित्यले मानिसको आत्मालाई जगाउँछ, तिनलाई बोल्न बाध्य पार्छ ।’

उनले समाजमा रहेका असमानताहरू, उत्पीडन र राजनीतिक अन्यायहरूविरुद्ध आवाज उठाउने साहित्यकारहरूको योगदानलाई सम्झिँदै भने, ‘नेपाली साहित्यको सबैभन्दा ठूलो शक्ति भनेको यसको विद्रोही पक्ष हो । हामीले कत्ति पनि डर बिना लेख्न सक्ने हिम्मत गर्ने साहित्यिक योद्धाहरूको लामो इतिहास छ ।’ संग्रौलाले विशेष गरी २०४६ सालको जनआन्दोलनदेखि माओवादी विद्रोह, मधेस आन्दोलनसम्मको क्रममा लेखिएका कृतिहरूको प्रभावबारे प्रकाश पार्दै भने, ‘यी आन्दोलनहरूमा जन्मेका र तिनबाट प्रभावित भएका साहित्यहरू हाम्रो देशको इतिहासमा अमर रहनेछन् ।’

उनले साहित्य र राजनीतिलाई केवल दुई अलग विधा मात्र नभएर समाज परिवर्तनका लागि परस्पर पूरक तत्त्वको रूपमा वर्णन गरे ।

 ‘जब एक आन्दोलन सुरु हुन्छ, त्यो आन्दोलन केवल सडकमा मात्र होइन, हृदय र मस्तिष्कमा पनि सुरु हुन्छ । त्यसलाई शब्दमा उतार्ने जिम्मेवारी साहित्यकारहरूको हो,’ संग्रौलाले भावुकतापूर्वक भने । उनका भनाइमा सत्ताको दमन र आन्दोलनको प्रतिरोधको कथा भनेको साहित्यको अन्तस्करण हो । संग्रौलाले साहित्यकारहरूले विभिन्न समयमा आफ्नो कलमको माध्यमबाट सरकारको अन्याय र सामाजिक विभेदका विरुद्ध जुधेको स्मरण गराए । उनले आफ्नो जीवनको अनुभवहरू साझा गर्दै भने, ‘साहित्यकारहरू कहिल्यै पराजित हुँदैनन् । उनीहरूले समाजलाई हरपल झकझक्याइरहन्छन् र परिवर्तनको बीउ रोपिरहन्छन् ।’

संग्रौलाले वर्तमान राजनीतिक परिदृश्यलाई सम्बोधन गर्दै आजको समयमा पनि साहित्यले समाजका विविध समस्याहरूको सामना गर्ने सामर्थ्य राख्नुपर्नेमा जोड दिए । ‘हामीले आन्दोलनको मात्र होइन, नयाँ सम्भावनाको सपना पनि देख्न सक्नुपर्छ । हामीले नयाँ समाजको निर्माणमा हातेमालो गर्नुपर्छ,’ उनले भने ।

जनकपुर साहित्य महोत्सवको यो सत्रले नेपाली साहित्यलाई आन्दोलनसँग अझ बलियो र गहिरो रूपमा जोड्न मद्दत पुर्‍याएको आयोजकको विश्वास छ ।