काठमाडौं – नेपालको महत्त्वपूर्ण र उज्यालो पर्व तिहारको तेस्रो दिन गाई तिहार र लक्ष्मी पूजाका रूपमा मनाइन्छ। यो कार्तिक महिनाको अमावस्या तिथिमा पर्दछ, जुन प्रायः अक्टोबर वा नोभेम्बर महिनामा पर्दछ। तिहारलाई प्रकाश, प्रेम र कृतज्ञताको पर्वका रूपमा चिनिन्छ। यो दिनलाई विशेषगरी धन, समृद्धि र पवित्रताको प्रतीकका रूपमा मनाइन्छ।

गाईलाई नेपाली समाजमा देवी लक्ष्मीको रूप मानिन्छ। गाईले दूध दिन्छ, जसबाट दही, घ्यू र अन्य धार्मिक सामग्री तयार गरिन्छ। त्यसैले गाईलाई “माता” भनेर पूजा गर्ने परम्परा प्राचीन समयदेखि चल्दै आएको छ।

गाई तिहारको बिहान घरका मानिसले गाईलाई स्नान गराउँछन्, टीका र फूलमाला लगाइदिन्छन् र मीठा खानेकुरा अर्पण गर्छन्।

यो पूजा केवल धार्मिक परम्परा मात्र होइन, कृषिप्रधान नेपाली समाजमा पशुप्रतिको सम्मान र कृतज्ञताको सुन्दर अभिव्यक्ति हो। गाई तिहार र लक्ष्मी पूजाको सुरुवातसँग सम्बन्धित धार्मिक र पौराणिक कथा पनि अत्यन्त रोचक छन्।

हिन्दू धर्मग्रन्थका अनुसार, समुद्रमन्थन अर्थात् देवता र दानवबीच भएको समुद्र मन्थनका क्रममा १४ अमूल्य रत्न समुद्रबाट बाहिर आएका थिए। तीमध्ये एक थिइन् देवी लक्ष्मी, धन र समृद्धिको देवी। देवी लक्ष्मी समुद्रबाट बाहिर निस्केपछि भगवान् विष्णुका छेउमा विराजमान भइन्। त्यो दिनलाई कार्तिक अमावस्या भनेर स्मरण गर्न थालियो। त्यसैले प्रत्येक वर्ष यसै दिन देवी लक्ष्मीको पूजा गरी धन, सौभाग्य र समृद्धिको कामना गरिन्छ।

पुराणमा गाईलाई देवी लक्ष्मीको अवतार मानिन्छ। गाईलाई “कामधेनु” भनिन्छ- जसले भक्तको इच्छा पूरा गर्छ। गाईको दूध, दही, घ्यू र मूत्र सबै पवित्र मानिन्छन् र धार्मिक कार्यमा प्रयोग गरिन्छ। त्यसैले गाईको पूजा गर्दा देवी लक्ष्मीको कृपा प्राप्त हुने विश्वास छ। त्यसैगरी, एक पुरानो जनश्रुति अनुसार, एक गरिब ब्राह्मणले आफ्नो घर सफा गरेर उज्यालो बत्तीसँग सजाए र देवी लक्ष्मीलाई निम्तो गरे। सफा र उज्यालो घर देखेर देवी लक्ष्मी त्यस घरमा पसिन् र भनिन्, “जहाँ पवित्रता र उज्यालो सोच हुन्छ, त्यहाँ म सधैं वास गर्छु।” त्यही समयदेखि घर सफा राख्ने, दियो बाल्ने र लक्ष्मीलाई निम्तो गर्ने परम्परा सुरु भएको विश्वास गरिन्छ।

गाई तिहारकै दिन साँझपख लक्ष्मी पूजा गरिन्छ, जहाँ लक्ष्मी देवीलाई धन, सौभाग्य र समृद्धिको देवीका रूपमा पूजा गरिन्छ। यो दिन घर–घरमा विशेष सफाइ गरिन्छ, झिलिमिली बत्ती, फूलमाला र दियोले घर सजाइन्छ। सफा र उज्यालो घरमा देवी लक्ष्मी प्रवेश गर्छिन् र घरमा धन, सुख र समृद्धि ल्याउँछिन् भन्ने विश्वास गरिन्छ।

पूजा सम्पन्न भएपछि परिवारका सबै सदस्यले देवी लक्ष्मीको मूर्तिलाई पुजापाठ गर्छन्, मिठा परिकार र फलफूल अर्पण गर्छन्। यस रात बालबालिकाले “देउसी-भैलो”खेल्दै गाउँघर उज्यालो र रमाइलो बनाउँछन्, जसले समुदायबीच प्रेम र उत्सवको वातावरण फैलाउँछ।