संसद्को पहिलो बैठक बसेपछि राजा महेन्द्रले थप कामकारवाहीबारे छलफल गर्न सभामुख कृष्णप्रसाद भट्टराईको खोजी गरे । तर उनी न आवासमा भेटिए, न अफिसमा । आफन्त, साथीभाइसँग बुझ्न सैनिक दौडाए । कसैले भेटेको खुट खबर ल्याएनन् । राजा महेन्द्रलाई सभामुख नभेटिएको व्यहोरा जानकारी गराएपछि उनले हाँस्दै भनेछन्- ‘मैले सुनेअनुसार नरदेवीतिर बाँला मयजुको भट्टीमा भेटिन्छन् । त्यहाँ गएर तुरुन्त दरबार लिएर आउनू ।’ नभन्दै भट्टराई राजाले दिएको ठेगानामै लोकल ठर्रा खाइरहेको अवस्थामा फेला परे ।

अलिअलि रमरम लागेका भट्टराईले राजासँग भनेछन्– ‘सरकार, म त शाहवंशका राजाको पुरोहितको वंशज हुँ । तर रक्सीमा जुन आनन्द छ, त्यो कतै छैन । रक्सी लागेपछि मान्छे, मान्छेबीच विषमता, भेदभाव रहँदैन ।’ भट्टराईको संवाद सुनेपछि राजा महेन्द्र खुलेर हाँसे ।

चुनाव प्रचारमा हिँड्दा जर्किनमा रक्सी बोकेर हिँडेको भेद खुलेपछि ‘रक्सी खाने बाहुन’ भनेर भट्टराई संसदीय चुनावमा नराम्ररी पछारिए । पार्टीले दुई तिहाई ल्याउँदा संस्थापक नेता ‘पानी’ भन्न नपाउने अवस्थामा पुग्लान भनेर त्यतिबेला कसैले सोचेकै थिएन । जनताबाट अनुमोदन नभएका भट्टराई सभामुख बनाइए । संसदीय राजनीति बनाउने खेलकुद त्यहीँबाट आरम्भ भएको थियो ।

कालो चस्मा लगाउन रुचाउने राजा महेन्द्रको दृष्टि सफा थियो । हरेकलाई ‘क्रसचेक’ गर्थे । उनले राज्य सञ्चालनमा पारिवारिक दख्खल रुचाएनन् । छोरालाई एक्लो भेटेनन् । आफू सुत्ने खोपीको बारेमा आफ्नै परिवारका सदस्यलाई जानकारी दिएनन् । माटोको सुगन्ध सबैले पाउन भन्नाका लागि ताप्लेजुङ, पाँचथर, इलामका जनजातिलाई सुदूरपश्चिमको महेन्द्रनगरमा बसोबासको प्रबन्ध मिलाए । मगर, गुरुङ चितवन, बटौली झारे । त्यही नीतिअनुसार मुसलमान पहाडमा विस्तार भए ।

अनागरिक भएर रहेका नेपाली मूलका बर्मेलीलाई देश फर्काएर मातृभूमिसँगको साइनो मजबुत गराए । कला, संस्कृति र साहित्यको विकास गर्न सीमापारीका अम्बर गुरुङ, लैनसिंह बाङदेललाई नेपाल भित्र्याए । अमेरिका पढ्दै गरेको जेनजी ठिटो भेषबहादुर थापालाई जन्मभूमिको सेवाका लागि आमन्त्रण गरेर प्रज्ञा र चेतनालाई यथोचित ठाउँ दिए । धनुषा, सर्लाहीका चोरी डकैती पेशा गरेका नागरिकलाई आवासको सुविधा दिलाएर राज्य सबैको संरक्षक भन्ने अनुभूति दिलाए । सीमावर्ती क्षेत्रमा तारबारको सट्टा मान्छे बस्ती बसाएर राष्ट्रियताको आधार खडा गरे ।

सन् १९६७ अमेरिका भ्रमण गर्दा राष्ट्रपति लिन्डन बेन्स जोन्सनसँगको भेटमा सहयोग लिने तर असंलग्न परराष्ट्र नीतिको सिद्धान्तमा तलमाथि नगर्ने अडान लिए । नेतृत्वको नियत र हिँड्ने बाटो सही छ भने पदले व्यक्तित्व नभएर व्यक्तित्वले पदको गरिमा बढाउने हो । खोटो सोचवाला लबेदा सुरुवालधारीभन्दा नियत सफा भएका कट्टुधारी धेरै बेस हुन्छन् ।

‘राष्ट्रपिता’ भनेर इतिहासको दस्तावेजमा फुक्र्याइएका राजा त्रिभुवन छोराभन्दा विपरित थिए । रसरंग उनको जीवनकै पहिलो र अन्तिम ध्येय थियो । पाँच वर्षको उमेरमा राजा भएका उनले ४३ वर्ष राजकाज सम्हाले । रणबहादुर, सुरेन्द्रविक्रम, त्रिभुवनलाई इतिहासकारले ‘लम्पट’ राजाका रुपमा व्याख्या गरेका छन् । मदिरा र सुरासुन्दरीका प्रिय त्रिभुवनका दरबारमै आधा दर्जन अनौपचारिक पत्नी थिए ।

‘राजा त्रिभुवनले मदिरा र मलाई समान प्रेम गरे । खोपीमा उपलब्ध सुरा र सुन्दरी अनि काठमाडौँका ‘भूमिगत’ अखडाले नअघाएर उनी कामबासनाको अतृप्त प्यास मेटाउन कलकत्तासम्म धाउँथे । नाइट क्लब धाउने, जथाभावी रक्सी पिउने उनको बानी थियो ।’

राणाकालमै त्रिभुवनकी जेठी रानी कान्ति राज्यलक्ष्मीको मालिस गर्न दरबार छिरेकी युरोपेली नर्स एरिका लुखट्यागले आफ्नो पुस्तकमा भनेकी छन्–‘राजा त्रिभुवनले मदिरा र मलाई समान प्रेम गरे । खोपीमा उपलब्ध सुरा र सुन्दरी अनि काठमाडौँका ‘भूमिगत’ अखडाले नअघाएर उनी कामबासनाको अतृप्त प्यास मेटाउन कलकत्तासम्म धाउँथे । नाइट क्लब धाउने, जथाभावी रक्सी पिउने उनको बानी थियो ।’

राजषी ठाँटबाँट र पदीय ओज भुलेर त्रिभुवनले भारतमा लीला मच्चाएको प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरूले चित्त बुझाएनन् । बीपी दिल्ली गएका बखत नेहरुले गम्भीर आपत्ति जनाउँदै भनेछन्– ‘तिम्रा राजा कलकत्ता आउँछन्, बम्बई जान्छन् । स्वास्नीमानिससँग, हलुका व्यापारीसँग, सिन्धीहरूसँग मेलजोल गर्छन्, त्यो राम्रो भएन । त्यसो हुनाले तिमीले त्यस सम्बन्धमा राजालाई सम्झाउनुपर्‍यो ।’

बीपी कोइरालाले त्रिभुवनको स्त्री र मदिरामोहबारे ‘आत्मवृत्तान्त’मा उल्लेख गर्दै भनेका छन्– ‘साम्राज्य शमशेरले आफ्नो घरमा दिएको पार्टीमा छोराहरू र बुहारीहरूकै अगाडि त्रिभुवन रक्सीले मातेर धुत भई आफ्ना लागि साम्राज्य शमशेरको घरमा स्थायी रूपमा बन्दोबस्त गरिएकी केटी च्यापेर एउटा कुनातिर पसेका थिए । बुहारीलाई असहज हुनेगरी युवतीसँग भड्किलो पारामा नृत्य गरेका थिए ।’

सत्ताको उन्माद अलग हुन्छ । त्यहाँ बसेर बोल्दा, निर्णय गर्दा हिजो, आज र भोलिको विवेक पुर्‍याउनु पर्छ । युरोप, अमेरिकामा फराकिला बाटा, यत्रतत्र खाली जमिन, जंगल, जल, इन्धन, नून बुद्धि नभएर भण्डार गरिएको होइन । बरु दशकौं पछि आउने सन्ततिको भविष्य सुरक्षित गरिएको हो । बालेन नेतृत्वको नयाँ सरकार आएपछि गरिएका केही निर्णयमा अलि आलाकाँचा खालको औडाहा देखिन्छ । पत्राचार, भाषणका निर्देशन, मन्त्रीको दौडाहा, प्रधानमन्त्रीको हतारो, धम्की राज्य संयन्त्रमा नचलेका मोहोर हुन् ।

घोडाको मुखका अघिल्तिर घाँस र दाना सँगसँगै प्रबन्ध गर्न नसक्ने हो भने सिर्कनो बोक्नेहरु अलि दिनपछि आफैं थन्किन्छन् । सय दिन नपुगी सरकारको आलोचना गर्न नहुने विश्वव्यापी मान्यता छ । यद्यपि वर्तमान सरकारका केही अपरिपक्व गतिविधि हेरौं । बजेट आउन डेढ महिना बाँकी छ । साढे चौध खर्ब रुपियाँ प्रदेश, सामाजिक सुरक्षा भत्ता, कर्मचारीको तलब र पेन्सनमा खर्च हुन्छ । अहिलेसम्म त्यसको आधा पनि राजश्व उठेको छैन । उल्टो पेट्रोलियमको कर विना होमवर्क आधा घटाइएको छ । भन्सार बिन्दुबाट अत्यावश्यक सामग्री बोकेर आउने साधन, जनता दैनिकी नै ठप्प हुने विषयमा निर्मम निर्णय गर्नु अलग हो । सामान्य अवस्थामै करमाथि खेल्नु उचित होइन । २० रुपियाँ जम्मा गर्ने हुति नभएको अवस्थामा दुई रुपियाँ राजश्व, देवश्व चलाउनु हुँदैन ।

सरकारले गर्ने असल निर्णयले बेथितिका बादल स्वत फाट्दै जाने हो । सुशासनका नाममा मान्छे पक्रने अभियान भनेको कुनै रुखमा एउटा मानिस झुण्डियो भनेर त्यसको निदान खोज्न सबै रुख मास्नुजस्तै हो । जनताले सरकारका फ्रन्ट डेस्क बुझाउने कागजात संसारको कुनै विज्ञले तयार गर्न सक्दैन । त्यसको पहिलो र अन्तिम विकल्प लेखापढी गर्ने मानिस नै हो । लेखापढी गर्ने मानिसलाई ‘बिचौलिया’ नभएर समन्वयकर्ता बनाइनु पर्छ । बरु राज्यले कुन कामका लागि कति शुल्क लिने, दिने त्यो तोकिदिनुपर्छ ।

भन्सार विभागले परीक्षा लिएर भन्सार एजेन्ट खटाउँछ । शेयरका ब्रोकर लाइसेन्स लिएर बसेका छन् । पुलिसका पूर्व उच्च अधिकारीका दर्जनौं गार्ड कम्पनी छन् । डान्सबारमा बाउन्सर छन् । पशुपतिका गेटमा सुरक्षाकर्मी छन् । आर्यघाटमा मानिस जलाउने वस्तुहरुको रेटसहित बजार छ । समाजमा मान्छे मार्ने, बचाउने, खरानी पार्ने तीनैथरिको सहअस्तित्व छ । विरामी नहुने, मान्छे नमर्ने हुँदैन । राज्यले कम गर्ने प्रयासको बाटो पक्रने हो ।

हातमा ट्याटु हानेका खाइलाग्दा सबै बदमास हुँदैनन् । झोला बोक्नेहरु बिचौलिया हुँदैनन् । धोती लगाउने सबै महात्मा गान्धी हुँदैनन् । ध्यान गर्ने सबैले गौतम बुद्धको उपमा पाउँदैनन । विदुर महाज्ञानी थिए, उनी राजा भएनन् । त्यसैले प्रकृति बदल्ने नभएर भइरहेकोमा सुगन्ध थप्ने हो । स्कुलले चैतमै विद्यार्थीको जाँच सकेका छन् । वैशाख १५ लाई शैक्षिक सत्रको साइत तोकेर अर्कातिर गिजोलेको छ । आधा महिना विद्यार्थीलाई कुन खुराकले अड्याउने ?

९ बजे सरकारी कार्यालय समय तोकेर हप्ता विदा दुई दिन गरिएको छ । तर आयल निगम तेलको संकट भएका बेला गाडी नचढ्न सचेत गराउँछ । सरकारका मानिसमा रातोदिन काम गर्ने हुटहुटी छ । तर सवारी साधनको इन्धन कटौती गरिन्छ । बरु देश बनाउने अभियानमा जति पनि खर्च गर्ने अभियान थालिनुपर्छ । नत्र त सिंहदरबारभित्रको एउटा मन्त्रालयले पठाएको पत्र हुलाकबाट एक हप्तापछि हात पर्ने पहिलाको शैली कायमै रहने निश्चित छ ।

मानिस खुसी भयो भने बेहिसाब काम गर्छ । त्यसका लागि सम्मान र माया अपरिहार्य छ । प्रकृतिको नियममा दिएपछि मात्रै लिने बाटो सहज बन्छ । दिने खोला सधैं कञ्चन छ । लिने समुद्र भोको छ । सन्तुष्ट भएपछि गाईले बाल्टीभरि दूध दिन्छ । सूर्यले न्यानो प्रकाश दिएपछि हिउँ पग्लिएर पानी बन्ने हो । पहरो रसाएपछि मूल फुट्ने हो ।

मासुको एउटा टुक्रो मिल्काइदिनुस् अबोध कुकुरले तपाईंको अनुहार महिनौं स्मरणमा राख्छ । प्रकृतिको सर्वाधिक सारो ढुंगा, नरम पानी । वर्षौंको घर्षणले त्यही नरम पानीले ढुंगो खियाएर चिल्लो बनाएरै छोड्छ । पत्याउनुहुन्छ– यो विराट धरामा मानिसको भन्दा कमिलाको तौल बढी छ।

प्रकृतिको सर्वाधिक सारो ढुंगा, नरम पानी । वर्षौंको घर्षणले त्यही नरम पानीले ढुंगो खियाएर चिल्लो बनाएरै छोड्छ । पत्याउनुहुन्छ– यो विराट धरामा मानिसको भन्दा कमिलाको तौल बढी छ।

कर्मको फल मानिसमा मात्र सीमित छैन । भगवानमा पनि त्यही नियम लागू हुन्छ । महाभारतको युद्ध समाप्त भएपछि गान्धारीले आफ्ना सयवटा छोराको शव देखिन । रुँदै आक्रोशित मुद्रामा कृष्णलाई सोधिन– ‘मेरा सय पुत्र मारिए । के मेरो त्याग व्यर्थ थियो ?’ कृष्णले शान्त भावमा उत्तर दिए– ‘माता ! तपाईंले पट्टी आफ्नो पतिका लागि नभएर सन्तानको अपराध खातिर पनि बाँध्नुभयो । जब आफ्नोको गल्तीका लागि आँखामा पर्दा राखिन्छ भने बर्बादी कसैले रोक्दैन’ । गान्धारीको श्रापकै कारण भगवान श्रीकृष्णले व्याधाको निसानामा परेर प्राण त्याग्नुपरेको मत एकतर्फीको छ ।

राज्य संयन्त्रको प्राधिकार बोकेकाले गर्नुपर्ने के हो ? इतिहासमै उल्लेख छ । बीसको दशकमा अतिवृष्टि भएर बागमतीमा ठूलो बाढी आएछ । विमानस्थल, ललितपुर, भक्तपुर जोड्ने बाटोमै समस्या आएपछि राजा महेन्द्र निरीक्षणमा पुगेछन् । त्यहाँ पुग्दा प्रमुख तालुकदार बागमती अञ्चलाधीश विष्णुमणि आचार्य सरदारबाजेलाई नदेखेपछि राजा खिन्न भएछन् । एकछिनपछि तिनै सरदारबाजे एक लहरी रित्ता बोरा लिएर कताकताबाट टुप्लुक्क देखा परेछन् । राजाको सोधनीपछि उनले बिन्ती बिसाएछन्– ‘हात र आँखाले बाढी रोकिन्न भनी बोरा खोज्न गएँ । अब बोरामा बालुवा भरेर पुल जोगाउनतिर लाग्छौं सरकार ।’ साइरन हैन, यो खाले एक्सन अहिलेको खाँचो हो ।