कठै भूकम्पका ती कहालीलाग्दा दिनहरु | Khabarhub Khabarhub

सन्दर्भः भूकम्प सुरक्षा दिवस

कठै भूकम्पका ती कहालीलाग्दा दिनहरु



फेरि आयो यो सम्झनै मन नलाग्ने दिन माघ २ गते । त्यसो त ०७२ वैशाख १२, अनि २९ गतेको विनाशकारी भूकम्पका पराकम्पनहरू आठ वर्ष बित्न लाग्दा पनि छिटफुट देखिएकै छन् ।

अघिल्लो वर्ष यस्तै आलेख तयार गर्दा पुस २१ गते ४ दशमलव २ रेक्टर स्केलको भूकम्प दोलखा केन्द्र विन्दु बनाएर जाँदै थियो । २०७२ पछि नै यस्ता ४ रेक्टर माथिका भूकम्पहरू ५६० भन्दा धेरै गएको तथ्यांक छ ।

केही बेर जाउँ ९० सालतिरै । वि.सं. १९६६-२०४४ मा मे.जनरल ब्रह्म शमशेर जबराले चैत्र, १९९१ मा भूकम्प १९९० बारे संस्मरण पुस्तक लेखेका रहेछन् । उनको सम्झना अनुसारको अनुभूति यस्तो छ, भाषा त्यति बेलाकै ।

९० सालको झझल्को
वि.सं. १९९० माघ २ अघि राजधानीमा ठूलो पानी परेको थियो । माघ २ गते विहान हुस्सू लागेको थियो । अघिल्लो दिन माघे संक्रान्तिको धार्मिक सांस्कृतिक चहलपहल थियो । २ गते सोमबारे औंसी एकाबिहानै नुहाइ धुवाइ गर्ने, बिहान हुस्सु चिसो मौसम भए पनि दिउँसो घाम तेजिलो थियो ।

अपराह्न २ बजेर २४ मिनेट २२ सेकेण्डमा जमिनबाट गुडगुडे आवाज आयो । महाभूकम्पको उत्पत्ति भइहाल्यो । सुरुमा अचम्मको आवाज आयो । पहिले भूकम्प भन्ने याद भएन । जमिनमा लहर चल्न थाल्यो । पहिलो पटक भूमि पूर्वबाट पश्चिमतिर गएको महसुस भयो । दोस्रो पटक जमिन बटारिन थाल्यो ।

चक्कर लाउन थाल्यो । हेर्दाहेर्दै धेरै घरहरू भत्किन थाले । विजुलीको बल्ब सकेटबाट उछिट्टियो । रूख, बोट बिरुवाहरू लच्कन थाले । सानातिना बोटविरुवाको टुप्पाले त जमिन छुन थाले । पोखरीको पानी बाहिर उछिट्टिन थाल्यो । भाँडोमा पानी बस्न छोड्यो ।

पोखरीहरूमा छाल भएर पानी निस्कन थाल्यो बाहिर । अग्ला अग्ला घरहरूफटाफट ढल्न लागे । घरहरू भत्केका भयङ्कर ठूलो आवाज आउन थाले । धूलो र धूँवाले ढपक्कै ढाक्यो । ८/१० हात अगाडिको दृश्य पनि देखिन छाड्यो ।

काठमाडौँको टुँडिखेलमा कुइरीमण्डल हुन थाल्यो । धेरै मानिसको भागाभाग भयो । चार हात खुट्टा टेक्दै घस्रँदै मानिस सुरक्षित स्थानतिर जान थाले । एक अर्कालाई समात्दै, गुहार गुहार भन्दै, चोक चोकमा भागदौड हुन थाल्यो । खुल्ला ठाउँमा आइपुगेपछि मानिसहर आफन्तको खोजी गर्न थाले । कतिपय आमाहरू आफ्ना साना नानीहरूलाई घरभित्र पुगेर खोज्दा किचिएर मरे ।

ईश्वरको नाम चारैतिर सुनिन थाल्यो । कोही धार्मिक स्त्रीहरू औँलाले जमिन छुन थाले कोही पानी भर्न, यसो गर्दा सुरक्षित होइन्छ भन्ने विश्वासले । काठमाडौं सहरका गल्लीहरू धराप हुन थाले । हजारौं घरले किचिएर मानिसहरु मरे । टुँडिखेलमा सैनिकहरू उभिन नसकेर घोप्टो परे, पूर्वको १ खण्ड जमिन फाट्यो, पानी निस्कियो । धरहरा, घण्टाघर करौँतीले काटेझैँ गरी टुक्राटुक्रा भए, खेत, सडक चिराचिरा परे । खोलाहरूमा धमिलो बाढी बग्न थाल्यो ।

बागमती, विष्णुमतीमा बाढी आयो कालो, मैलो पानी बग्न थाल्यो । ८/१० फिट माथिसम्म पानी देखिन थाल्यो । धेरै खेतहरु जलमग्न भए । बालाजु र शंखमुलमा तातोपानी, तातो बालुवा समेत जमिनबाट निस्कन थाल्यो ।

चिरिएका ठाउँ ९ देखि ५० हातसम्मका देखिए । भूकम्प बन्द भएपछि मानिसहरूले आफन्तहरू खोज्न थाले । आफन्तहरूको नाम पुकार्दै सडकमा दौड्न थाले । सक्नेले घरका रासन झिक्न थाले । पुरिएका घरहरूबाट चर्काे स्वर सुनिन थाल्यो । चिच्याहट, कोलाहलको आवाज आउन थाल्यो । पुरिएकाहरुलाई झिक्ने सामथ्र्य कसैमा रहेन ।

केही समयपछि टुँडिखेलमा आर्मी चिफ, जर्नेलहरू जम्मा भए । जम्मा भएका फौज, सिपाहीलाई उत्साह र आधार दिइयो । ठाउँठाउँमा खटाउन थालियो । केही बेरेमै श्री ५ को छोरी मैयाँ दुई र श्री ३ की नातिनी मैयाँ मरेको खबर आयो । पुरिएका मानिसहरू निकाल्न सिपाहीहरू खटाइए ।

खटाइएकाहरू हँसिलो, खुसी हुँदै काममा लागे । तीन सहरमा त्यतिबेला ९ हजार ५ सय सिपाही थिए । ब्रह्मशम्शेर आफू लेख्छन् उनी अस्पतालको तैनाथवाला भएकाले औषधिको काममा उनी लागे । त्यतिबेला श्री ५ को सवारी नागार्जुनमा थियो । विष्णुमतीकाे पुल भत्किएकाले छाउनीको बाटो हुँदै श्री ५ नारायणहिटी पुगे ।

नागार्जुन दरबार भत्किएकाले राजा पालमुनि बसे । श्री ३ जुद्ध शमशेर शिकार खेल्न कैलाली गएका थिए । भूकम्पको २० दिनपछि उनी काठमाडौं फर्केको इतिहासकार पुरुषोत्तम शमशेर बताउँछन् । त्यतिबेला विदेशी सहयोग स्वीकार गरिएन रे ।

जुद्ध शमशेर काठमाडौं आएपछि जर्मनीबाट इन्जिनियर झिकाए रे दरबार जाँच गराउन । जर्मन इन्जिनियरले नेपाल भूकम्पीय जोखिममा छ भनेर गए रे । अग्ला भवन नबनाउनु भने रे । हालको न्युरोड ९० सालको भूकम्पपछि बनेको रे ।

सहरमा आगलागी पनि भयो रे । तर हावाहुरी कम भएको र विजुली लाइन फर्पिङमा बन्द भएकाले ठूलो आगलागी हुन पाएन । खोकनाको तेल पेल्ने ठाउँमा पनि आगलागी भयो । फर्पिङको विजुली कल बन्द भयो विद्युत् रोकियो ।

ब्रह्म शमशेर लेख्छन्, ‘भूकम्पको २ मिनेट आँखा खोल्दा प्रलयको कोकोहोलो सुनिएको थियो । छिटो भाग्ने मुसा पनि घरले थिचिएर धेरै मरे । मरेकाहरुको काजकिरिया धार्मिक विधिले हुन पाएन । कात्रो किन्न सकिएन । कपाल खौरने पत्ती नै भएन ।’

पुरेत बाजेको पुस्तक भएन । पटुका फेरेर मानिसहरु किरिया बसे । पसलहरु भत्किए, बजार सुनसान भयो, किनमेल भएन । सारा सहर भत्केको थियो । रात पर्‍यो, झरी पर्ला जस्तो थियो, छोटा दिन ,लामा रात, कोही निदाएन, लास जलाउने दाउरा नभएर भत्केका घरहरुका पुराना दाउराले लास जलाइयो ।

सबै घाटहरू खचाखच भए, पालै पाइएन लास जलाउने, घाटमा धेरै भीडभाड भयो । मुर्दाहरु बाटामै फ्याँकिएवीरगञ्जमा भएको एक्लो टेलिफोन बन्द भयो । बाहिरको खबर पाइएन । बाहिरको खबर लिन घोडचढीहरू गए । भादगाउँको खबर लिन पैदलै गए ।

दुई गते रातभर स-साना भूकम्प गइरहेका थिए । खेतबारी खुला जमिनमा सबै ठूला सानाको बास भयो । अनिदो बित्यो त्यो रात । भोलिपल्ट सिपाहीहरू खटिए २ गतेको रातमा धेरैले खाएनन् । पानी जम्न थाल्यो । धेरैलाई जिउँदो निकालियो ।

एकै ठाउँमा ४०-५० जनासम्म पुरिएका रहेछन् । नब्बे सालको भूकम्पको केन्द्रविन्दू पूर्व चैनपुर संखुवासभा थियो । महाभूकम्पको दिनपछि स-साना कम्पनहरू गए । ४ गते राति ठूलो भूकम्प गयो । दुनियाँ झन् बढी हतासिए । ३-४ दिन यस्तो कोलाहल अवस्था रह्यो ।

दुनियाँलाई सापटी दिन राज्यकोषबाट मो. ५० लाख पर सारियो । बिना ब्याज ४ वर्षका लागि ऋण दिइने भयो । वनजंंगल खुल्ला गरियो । ईंटा बनाउने भट्टाहरु बनाइन थालियो । विदेशबाट झिकाइएको जस्तापाता, किला काँटी सस्तो मोलमा पाउने प्रबन्ध गरियो, पछि ऋण माफी गरियो । ९० सालको भूकम्पमा जम्माजम्मी ३ लाख १५ हजारको जनसङ्ख्यामा मर्नेहरूको संख्या ४ हजार २ सय ९६ थियो ।

अझै विगततिर जाँदा
सम्वत् १३१० देखि नेपालमा भूकम्पको अभिलेख छ, यतिबेलाको भूकम्पमा काठमाडौंमा रहेका एक तिहाइ मानिसको मृत्यु भएको र सँगै राजा अभय मल्ल पनि मरेका थिए । त्यसपछि केवल ६ वर्षको अन्तरालमा आएको भूकम्पले काठमाडौंको हजारौं पुरातात्विक भवनहरू ध्वस्त भएका थिए ।

त्यसपछि संवत् १४६३ अर्थात् झण्डै डेढ सय वर्षपछि मात्र भूकम्प आउँदा काठमाडौंको थुप्रै संरचनाहरु ध्वस्त भई सहकालका देवता रातो मच्छेन्द्रनाथको मन्दिर ध्वस्त भएको थियो । त्यसपछि झण्डै पौने एक शताब्दीपछि श्रीनिवास मल्लको पालामा आएको भूकम्पले पनि काठमाडौंमा व्यापक क्षति भएकै हो ।

त्यसपछि झण्डै सवा सय वर्षपछि सं १८६६ मा आएको भूकम्प गीर्वाणयुद्धका पालामा आएको र ठूलै क्षति पु¥याएको थियो । त्यसपछिको भूकम्प १४ वर्षपछि सम्वत् १८८० मा आएको, ठीक १० वर्षपछि सम्वत् १८९० मा राजेन्द्र विक्रमको पालामा भूकम्प आउँदा १८ हजार घरहरु ध्वस्त भएका थिए ।

लगत्तै १ वर्षपछि सं. १८९१ मा आएको भूकम्प वर्षाको समय परेको र बागमती पूरै थुनिएको थियो । ८९ वर्षअघिको ९० सालको भूकम्पको पीडा भोग्नेहरू त अहिले पनि धेरै छन् । संखुवासभालाई केन्द्र विन्दु बनाई आएको सो भूकम्पले ८ हजार ५१९ व्यक्तिलाई निलेको, ८० हजार ८९३ घर ध्वस्त भएको, १ लाख २६ हजार ३५५ घरमा आंशिक क्षति पुगेको थियो । त्यसपछि २०३१, २०३७, २०४५, २०५०, २०५१, २०५२, २०५४, २०५८, २०५९, २०६०, २०६८ मा पनि नेपालमा भूकम्पहरू आइरहेकाले यति नै सम्म भूकम्प आउने भन्ने किटेर भन्न गाह्रो छ ।

भूकम्पको धक्का सुरु हुने भू-सतह मुनिको केन्द्रविन्दुलाई हाइपोसेन्टर र त्यसको ठीक माथिको भूविन्दुलाई इपिसेन्टर भनिन्छ । नेपालको भूकम्पको इतिहासमा एउटै इपिसेन्टरहरु देखिएका छैनन् । २०७२ वैशाख १२ गतेको भूकम्पको इपिसेन्टर गोर्खाको बारपाक थियो भने भोलिपल्ट १३ गते आएको ठूलै भूकम्पको भने लमजुङ । दुवै भूकम्पका कारण गोर्खा, लमजुङ, रसुवा, धादिङ, नुवाकोट, काठमाडौं र भक्तपुर, ललितपुर, काभ्रेपलाञ्चोक र सिन्धुपाल्चोकलाई क्षतविक्षत बनायो ।

रसुवाको पर्यटकीय क्षेत्र लाङटाङ पूरै मानव बस्तीविहीन देखियो भने सिन्धुपाल्चोकमा धेरै हताहत भए । पूरै गाउँ सोलोलो पार्‍यो । अन्य क्षेत्रहरू पनि प्रभावमुक्त हुन सकेनन् । हो आपद्मा अभिभावकको खोजी हुन्छ । हाम्रो प्रकृतिले कति ताण्डव नृत्य गरेको छ, सबैलाई महसूस भएकै छ, अझै पनि यस्तो बेला सरकारको खोजी गर्नेहरू हामी धेरै नेपाली छौँ ।

प्रकाशित मिति : २ माघ २०७९, सोमबार  १० : ५३ बजे

संसदका कर्मचारीको मागबारे कानूनमन्त्रीको संयोजकत्वमा समिति गठन

काठमाडौं– सङ्घीय संसद सचिवालयमा आन्दोलनरत कर्मचारीको मागबारे सहजीकरण गर्न कानून,

कोपा अमेरिकामा मेक्सिकोसँग जमैका पराजित

काठमाडौं– कोपा अमेरिका फुटबलमा समूह ‘बी’ को मेक्सिकोले पहिलो जित

माओवादी संसदीय दलको बैठक बस्दै

काठमाडौं– नेकपा माओवादी केन्द्रको संसदीय दलको बैठक बस्दैछ । बैठक

विश्वकपमा अफगानिस्तानले अस्ट्रेलियालाई २१ रनले हरायो

काठमाडौं – आईसीसी टी-२० विश्वकप क्रिकेट अन्तर्गत सुपर ८ को

संसद सचिवालयका कर्मचारीको आन्दोलनबारे बालुवाटारमा छलफल

काठमाडौं– सङ्घीय संसद सचिवालयका कर्मचारीको आन्दोलनका विषयमा प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल