काठमाडौं- मानव सभ्यताका दुई महान् ग्रन्थहरू रामायण र महाभारत केवल धार्मिक कथा होइनन्, जीवन, राजनीति र शक्ति–संघर्षको दर्पण हुन् । यी महाकाव्यमा वर्णन गरिएका प्रसंगहरू शताब्दीऔँ पुराना भए पनि तिनको शिक्षा आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छन् । शक्ति, वैभव, ज्ञान वा संगठन मात्र भएर हुँदैन भन्ने सत्यलाई यी महाकाव्यले बारम्बार देखाएका छन् ।

पछिल्लो समय नेपालको राजनीतिमा देखिएका दृश्यहरूले पनि यही तथ्यलाई पुनः प्रमाणित गरिदिएका छन् । ती ग्रन्थ अध्ययन गर्ने र अहिलेको नेपाली राजनीतिको परिदृश्य पढ्नेहरुका लागि समान लाग्छन् । अझ शेरबहादुर देउवा, केपी ओली र पुष्पकमल दाहालको पछिल्ला अवस्थाले त्यही कुराको चित्रण गर्छ ।

अयोध्याका राजा दशरथका चार पुत्र थिए । राम, लक्ष्मण, भरत र शत्रुघ्न उनीहरुको समयमा अत्यन्त शक्तिशाली र आदर्श पात्र मानिन्थे । तर, दशरथको अन्तिम समय स्मरण गर्दा देखिन्छ, तीमध्ये कुनै पुत्र पनि साथमा थिएनन् । राजा भएर, पुत्र भएर, शक्ति र सम्मान भएर पनि अन्तिम क्षणमा दशरथ असहाय भएर प्राण त्याग्नुपर्‍यो । शक्ति, सन्तान वा पद अन्ततः अस्थायी हुन्छन्, जीवनको अन्तिम सत्य एक्लोपन हो भन्ने यसबाट स्पष्ट हुन्छ ।

त्यस्तै, रावणको उदाहरण अझ कडा छ । रावण विद्वान् थियो, बलशाली थियो र सुनको लंका बनाएको थियो । उसको दरबार, साम्राज्य र वैभव अपार थियो । तर, एउटा वानरको पुच्छरमा आगो सल्किँदा उसको सारा साम्राज्य ध्वस्त भयो । शक्ति र वैभवको गर्व एक क्षणमै खरानी भयो । अन्यायमा टिकेको शक्ति कुनैबेला पनि टिक्दैन, क्षणभरमै ध्वस्त हुन्छ भन्ने यसले देखाउँछ ।

वीरता पनि परिस्थिति निर्भर हुन्छ भन्ने महाभारतले शिक्षा दिन्छ । महाभारतमा द्रौपदी पाँच महान् वीरकी पत्नी थिइन् । युधिष्ठिर सत्यवादी, भीम बलशाली, अर्जुन धनुर्विद्यामा अतुलनीय, नकुल–सहदेव तरवारधारी र घोडचढी कलामा निपुण थिए । तर, राजसभामा द्रौपदीलाई अपमान गर्न खोज्दा ती पाँचै वीर शक्तिहीन भए । न कोही उठ्न सके, न कसैले प्रतिवाद गर्न सके ।

शक्ति वा वीरता केवल रणमैदानमा मात्र होइन, नैतिक साहसको क्षणमा पनि परीक्षण हुन्छ । र, असफल भए भने सारा शक्ति व्यर्थ हुन्छ भन्ने कुरा यसले देखाउँछ ।

त्यस्तै, अर्जुनपुत्र अभिमन्यूको प्रसङ्ग महाभारतकै हृदयविदारक घटना हो । गर्भमै शस्त्रविद्या सिकेका, रणकौशलमा अपार भएका अभिमन्यू चक्रव्यूहमा फसे । तर, एक्लोपन, सहयोगको अभाव र रणनीतिक कमजोरीले गर्दा उनले वीरगति पाए । ज्ञान र शक्तिले मात्रले हुँदैन, सहकार्य र परिस्थिति अनुकूलता उतिकै जरुरी हुन्छ भन्ने कुरा यहाँ भेटिन्छ ।

आजको नेपाली राजनीतिमा ती पौराणिक ग्रन्थ त्यहाँका पात्रहरु र प्रवृति मिल्दो देखिन्छ । त्यो बेला र अहिलेका समानता र सन्देश उस्तै भेटिन्छ ।

यी प्राचीन शिक्षाहरू आजको नेपाली राजनीतिमा पनि ठ्याक्कै देखिन्छन् । शक्ति, संगठन र पदको गर्व गर्ने नेताहरू संकटमा परेपछि असहाय बन्न पुगेका छन् । नेपाली काँग्रेसका सभापति शेरबहादुर देउवा पार्टीका बलशाली थिए ।

नेपाली काँग्रेसमा लामो समयसम्म एकलौटी चलाएका, समितिहरूमा मनपरी निर्णय गरेका, कार्यकर्तालाई केवल पाँडेपजनी गर्ने भूमिकामा सीमित पारेका देउवा अन्ततः आफ्नै नातिपुस्ताले रक्ताम्य बनाउँदा एक्ला भए । न कार्यकर्ता आए, न संरक्षणको आवाज उठ्यो । सत्तामा हुँदा कार्यकर्तालाई उपेक्षा गर्ने प्रवृत्ति संकटमा आफ्नै पतनको कारण बन्छ भन्ने यसले देखाउँछ ।

एमाले अध्यक्ष वा निवर्तमान प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको अहिलेको अवस्थाले पनि त्यही देखाउँछ । दुईतिहाईको सरकार चलाएका, शक्तिशाली प्रधानमन्त्रीका रूपमा चिनिएका ओलीले पनि संगठनभित्र असन्तोषलाई बेवास्ता गरे । विभिन्न संगठनमा अध्यक्ष नियुक्त गर्दा असन्तोष बढ्यो, कतिपयले संगठन नै छाडे ।

अहिले आन्दोलनको घडीमा कार्यकर्ताभन्दा सेना वा व्यारेकमै आश्रित हुनुपरेको यथार्थ छ । केही कार्यकर्ताहरुले त अध्यक्ष पद छोडेर अर्को पुस्तालाई अघि लगाउन माग गर्न थालेका छन् । सवै कार्यकर्ताको विश्वास बिना राजनीतिक शक्ति क्षणिक हुन्छ भन्ने यसले देखाउँछ ।

माओवादी अध्यक्ष पुष्पकमल दाहालको अवस्था हेरौँ न । युद्धकालका नेता, जनसेनाको सुप्रिमो, बलशाली व्यक्तित्वका रूपमा चिनिएका दाहाल आज आफ्नै घरमा आगजनी भए पनि कार्यकर्ताबाट अपेक्षित सहयोग पाउन असमर्थ रहे । युद्धकालमा सृजित शक्ति अहिले राजनीतिक असहायताको रूपमा परिणत भएको छ ।

यी सबै विषयको साझा शिक्षा भनेको शक्ति अस्थायी भन्ने हो । शक्ति, पद वा संगठन मात्र पर्याप्त हुँदैन भन्ने यी सबै घटनाबाट एउटा साझा शिक्षा प्राप्त हुन्छ ।

सत्यविरुद्ध टिकेको शक्ति क्षणभरमै ध्वस्त हुन्छ । जनताको समर्थन बिना पद असहाय हुन्छ । कार्यकर्तालाई केबल प्रयोग गर्ने प्रवृत्तिले संकटमा नेतालाई एक्लो बनाउँछ । विवेक, न्याय र सहकार्य बिना कुनै पनि बल दीर्घकालीन हुँदैन । रामायण र महाभारतले सिकाएको जस्तै आजको नेपाली राजनीतिमा पनि शक्ति दम्भ, असत्य र मनपरी नेतृत्व अन्ततः पतनतर्फ धकेलिन्छ ।

शक्ति भएर मात्र हुँदैन भन्ने कुरा इतिहास र वर्तमान दुवैले देखाएका छन् । शक्ति, विवेक, न्याय, समय र सहकार्यको सन्तुलन नै वास्तविक बल हो । नेताहरूले यो शिक्षा आत्मसात् गर्न सके मात्र राजनीति स्थायी, जनउत्तरदायी र दीर्घकालीन हुन सक्छ । अन्यथा, दशरथ, रावण, द्रौपदी, अभिमन्यूका प्रसङ्ग जस्तै आजका नेताहरूको नियति पनि असहाय र विफलतामा सीमित हुनेछ ।