मैले सन् २००८ र सन् २०१८ मा खिचेका सगरमाथा क्षेत्रका दृश्यलाई तुलना गर्छु । पहिले पनि म हिमालतिर जान्थेँ । सन् २००८ मा हिउँ पुरै आइसको थुप्रोजस्तो देखिन्थ्यो र हिँड्न सजिलो थियो । तर सन् २०१८ मा हेर्दा स्थितिमा धेरै भिन्नता आइसकेको छ । त्यहाँ अहिले सबै ग्लेशियर पग्लिसकेको छ ।

म क्याम्प वान र क्याम्प टु जाँदाका अनुभवहरू पनि फरक छन् । क्याम्प थ्री र क्याम्प फोरतिर त झन् ठूलो परिवर्तन आएको छ । पहिले त्यहाँ बाक्लो हिउँ हुन्थ्यो र टेन्ट राख्न तथा हिँड्न धेरै सहज हुन्थ्यो । अहिले भने त्यहाँ हिउँ नै छैन, पूरै ढुङ्गामात्रै छ। बाटोमा हिउँ नभएर काँचो ढुङ्गा मात्रै हुँदा चिप्लिने र लड्ने खतरा धेरै बढेको छ । क्लाइम्बिङ गर्न पनि अहिले निकै गाह्रो भइसकेको छ । यो सोसोलुम्बु क्षेत्रको समग्र रेञ्जमा नै धेरै परिवर्तन आइसकेको देखिन्छ ।

म धेरै पढेलेखेको त छैन, एउटा शेर्पाको छोरो हुँ र मेरो गाउँ सोसोलुम्बुको जुनबेसी हो । म हिमालको बारेमा अलिअलि अनुभवका आधारमा कुरा गर्दैछु । सगरमाथाको मात्रै कुरा गर्दा, अघि गोरखा वा अन्य क्षेत्रका कुरा पनि आए, तर खुम्बु क्षेत्रको कुरा गर्न छुटाउनु हुँदैन । थामेबाट सुरु भएर रसुवा र गोरखासम्मका कुरा आए जस्तै खुम्बु क्षेत्रमा ग्लेशियरहरू धेरै पग्लिसकेका छन् । म सानोमा २२ वर्षको उमेरमा बाबुलाई खोज्न जाँदा हिमाल पुग्न आधा घण्टा लाग्थ्यो, तर अहिले त्यो दुरी निकै टाढा भइसकेको छ र हिउँ पग्लिएर पोखरी जस्तो बनिसकेको छ ।

यसको नापजाँच कसले गर्ने त ? हामी घटनास्थलमा मान्छे मिसिङ भइसकेपछि वा दुर्घटना भएपछि मात्रै मिटिङ बसेर प्रतिक्रिया जनाउने गर्छौं । हामीले पछि प्रतिक्रिया दिनुभन्दा पहिले नै अनुसन्धान र रेकी गर्नुपर्छ । गाउँपालिका लगायतका स्थानीय निकायसँग समन्वय गरेर स्थानीय मानिसहरूलाई जोखिमका बारेमा जानकारी र क्लास दिनुपर्छ । मैले बुझे अनुसार यो फिल्मको ट्रेलर जस्तो मात्रै हो, जुन सोलुम्बु, गोरखा र खुम्बु थामेमा आएको अवस्था देखाउन खोजिएको हो ।

मेरो आफ्नै हिमाल आरोहणको कुरा गर्ने हो भने, सन् २०२१ मेरो अन्तिम क्लाइम्बिङ थियो । मैले १७ पटक सगरमाथा सफल आरोहण गरेको छु । सगरमाथा बाहेक मकालु, चोयु र शिशापाङ्गा हिमाल पनि चढेको छु । हरेक हिमालमा हिजोआज धेरै परिवर्तन आएको छ । सगरमाथाको कुरा गर्ने हो भने, अबको ३० वर्षपछि हामीले सगरमाथामा हिउँ नै देख्न नपर्ने हो कि भन्ने चिन्ता लाग्छ । खुम्बु आइसफल लगातार सर्दै गएको छ ।

यसको संरक्षण कसरी गर्ने तरु सरकारले वर्षको तीन–चार पटक, विशेष गरी समर र स्प्रिङ सिजनमा मान्छे पठाएर आइसको नापजाँच गराउनुपर्छ । हिउँ पग्लेर बनेका पोखरीहरूको गहिराई र ग्लेशियरहरूको आयतन कति बढेको छ भनेर नियमति रेकर्ड राख्नुपर्छ । अप्रिलमा जाँदा हिउँ पाइन्छ भने मे महिनामा ठूला खोलाहरू बगेर आउँछन्, जुन प्राकृतिक मात्र नभई कृत्रिम जस्तै देखिन्छन् ।

ती पानीहरू बगेर फेरि ग्लेशियरमै पुग्छन् र बेसक्याम्पमा ठूला–ठूला पोखरीहरू बन्छन् । तापक्रम बढ्दै जाँदा ती पोखरीहरू झन् ठूला हुन्छन् र पानीको भार थेग्न नसकेर फुट्छन् । खुम्बु क्षेत्रमा यस्ता पोखरी फुटेर ठूलो विपत्ति आउने खतरा छ, जुन अरू ठाउँको भन्दा धेरै डेन्जर छ ।

त्यसैले मेरो सानो सुझाव के हो भने, हामीले बेलैमा रेकी गर्नुपर्छ, अनुसन्धान बढाउनुपर्छ र जोखिमपूर्ण ठाउँका बस्तीहरूलाई सुरक्षित स्थानमा सार्ने व्यवस्था मिलाउनुपर्छ। अज्ञानताका कारण मानिसहरूको ज्यान जाने अवस्था आउन दिनु हुँदैन । खुम्बु क्षेत्रमा त यस्तो विपत्ति आयो भने हजारौँ मानिसको ज्यान जान सक्छ । त्यहाँ बत्ती, हाइअल्टिच्युड र अन्य आधारभूत आवश्यकताका कुराहरू पनि जोडिएका छन् । यी सबै कुराहरूको दीर्घकालीन योजना नेपाल सरकारले नै अघि सार्नुपर्छ । मैले जानेको र बुझेको कुरा यति नै हो ।

(राजधानीको दरबारमार्गमा इन्स्टिच्युट अफ स्टाटेजिक स्टडिज एण्ड सोसियो इकोनोमिक रिसर्च आईएसएसआर र खबरहबले सोमबार ‘जलावायु पीडितदेखि जलवायु नेतृत्वसम्म’ विषयक अन्तरक्रिया कार्यक्रममा सगरमाथा आरोही जाङ्बु शेर्पाले राखेको मन्तव्यको सम्पादित संक्षिप्त अंश)