भारतीय टेलिभिजन इतिहासमा केही यस्ता क्षण छन्, जसले केवल मनोरञ्जन मात्र होइन, आस्था, भावना र संस्कृतिको गहिरो प्रभाव छोड्छन् । त्यस्तै, एक ऐतिहासिक समय थियो– जब रामायण प्रसारण भयो, त्यसले दर्शकहरूको सोच, व्यवहार र विश्वासमै ठूलो परिवर्तन ल्यायो । यही सिरियलसँगै अरुण गोविल र दिपिका चिख्लिया सामान्य कलाकारबाट सिधै भगवान राम र माता सीताको रूपमा स्थापित भए ।

१९८० को दशकको अन्त्यतिर जब रामायण टेलिभिजनमा आउँथ्यो, समाजको दृश्य नै बदलिन्थ्यो । सडक सुनसान, बजार बन्दजस्तै हुन्थे । आममानिस समयमै घर फर्केर टेलिभिजन अगाडि बस्ने गर्थे । धेरैले धूप–अगरबत्ती बालेर यसलाई केवल मनोरञ्जन होइन, एक प्रकारको धार्मिक अनुभव गर्थे । यस अद्भूत प्रभावको केन्द्रमा थिए अरुण गोविल र दीपिका चिखलिया, जसले आफ्नो अभिनयमार्फत पात्रहरूलाई यति वास्तविक बनाइदिए कि उनीहरू दर्शकहरूको नजरमा पर्दाका पात्र नभई ‘जीवित देवता’ बने।

अरुण गोविलले भगवान रामको भूमिका शान्त, मर्यादित र संयमित व्यक्तित्वसाथ प्रस्तुत गरे । उनको बोलीमा मिठास, अनुहारमा तेज र आँखामा करुणा यस्तो देखिन्थ्यो कि दर्शकहरूले उनलाई वास्तविक रामकै स्वरूप मान्न थाले । उनको प्रत्येक संवाद, प्रत्येक हाउभाउले मर्यादा पुरुषोत्तम रामको आदर्शलाई जीवित बनायो। समयसँगै अवस्था यस्तो बन्यो कि मानिसले उनलाई सार्वजनिक स्थानमा भेट्दा ढोग्ने, खुट्टा छुन चाहने र आशीर्वाद माग्ने गर्न थाले ।

त्यसैगरी दिपिका चिख्लियाले माता सीताको भूमिकालाई अत्यन्त संवेदनशील र भावनात्मक रूपमा प्रस्तुत गरिन् । उनको सादगी, सहनशीलता र भावपूर्ण अभिनयले दर्शकहरूको मन गहिरोसम्म छोयो। उनले सीताको दुःख, धैर्य र प्रेमलाई यति वास्तविक रूपमा देखाइन् । उनी केवल अभिनेत्री होइन, आदर्श नारीको प्रतीक बनिन्। धेरै दर्शकहरूका लागि उनी ‘माता सीता’ नै हुन् भन्ने भावनात्मक विश्वास बस्यो ।

यो ऐतिहासिक बहुचर्चित टेलिश्रृङ्खला रामानन्द सागरले निर्माण गरेका थिए । उनले रामायणलाई केवल धार्मिक कथा नभई सांस्कृतिक सन्देशका रूपमा प्रस्तुत गरे । यसले भारत मात्र होइन, नेपाल लगायत दक्षिण एशियाका धेरै देशहरूमा मानिसलाई एकै भावनात्मक धागोमा बाँध्यो । परिवार, समाज र पुस्ताहरूलाई एउटै समयमा एउटै कार्यक्रमले जोड्ने शक्ति यस सिरियलमा देखियो ।

तर, यति ठूलो लोकप्रियतासँगै केही गहिरा प्रभाव र चुनौतीहरू पनि देखा परे। सबैभन्दा ठूलो परिवर्तन भनेको दर्शकमाझ उनीहरूको देवताजस्तो छवि बन्नु थियो। मानिसले उनीहरूलाई सामान्य कलाकारको रूपमा होइन, वास्तविक जीवनमै भगवान राम र माता सीताको रूपमा हेर्न थाले। सार्वजनिक स्थानमा भेट हुँदा ढोग्ने, आशीर्वाद माग्ने र भावनात्मक रूपमा प्रतिक्रिया दिने घटना सामान्यजस्तै हुन थाले ।

यसले उनीहरूको व्यक्तिगत जीवनमा ठूलो परिवर्तन ल्यायो, किनकि उनीहरूको पहिचान अब व्यक्तिगत कलाकार मात्र होइन, धार्मिक प्रतीकको रूपमा स्थापित भइसकेको थियो । यस विषयमा मिडियामा पनि बहस हुन थाल्यो— कलाकारलाई यति धेरै ‘दैवीकरण’ गर्नु उचित हो वा होइन ? जसले उनीहरूको व्यक्तिगत जीवन र स्वतन्त्र पहिचानलाई केही हदसम्म चुनौती दियो।

अर्को महत्वपूर्ण प्रभाव थियो ‘टाइपकास्टिङ’ अर्थात् एउटै भूमिकामा सीमित हुनु । अरुण गोविललाई पछि धेरै फिल्म निर्माताहरूले केवल रामकै छविमा देख्न थाले, जसका कारण उनलाई फरक र विविध भूमिका पाउन कठिन भयो। त्यस्तै, दिपिका चिख्लियालाई पनि प्रायः संस्कारी वा आदर्श नारीका भूमिका मात्र प्रस्ताव हुन थाले, जसले उनको अभिनय करियरको विविधता सीमित गरिदियो।

समयसँगै दुवै कलाकारले आफ्नो जीवनलाई नयाँ दिशामा मोडे। अरुण गोविलपछि राजनीतिमा प्रवेश गर्दै सक्रिय भए भने दिपिका चिख्लिया पनि सार्वजनिक जीवनमा सक्रिय बनिन् । उनीहरूको यो यात्रा केहीका लागि प्रेरणादायी रह्यो भने केहीका लागि चर्चाको विषय पनि बन्यो।

अरुणलाई धूमपान छोड्न बाध्य बनाएको त्यो घटना
रामायणमा भगवान रामको भूमिकाले उनलाई यति ठूलो सम्मान दिलायो कि मानिसले उनलाई पर्दाको कलाकार होइन, वास्तविक जीवनमै भगवानको रूपमा हेर्न थाले। तर यही लोकप्रियता कहिलेकाहीँ व्यक्तिगत जीवनमा ठूलो जिम्मेवारी र दबाब बन्यो ।

यस्तै एक अनौठो घटना सन् १९९१ तिर घट्यो, जब अरुण गोविल तमिल फिल्म ‘श्री येदुकोन्डला स्वामी’ को छायांकनमा व्यस्त थिए। यो फिल्म पनि धार्मिक कथामा आधारित थियो र उनी यसमा भगवान बालाजी (तिरुपति)को भूमिका निभाइरहेका थिए ।

छायांकन दक्षिण भारतमा चलिरहेको बेला एकदिन लन्च ब्रेकमा उनलाई सिगरेट पिउने इच्छा भयो । उनी पहिले नियमित रूपमा धूमपान गर्ने बानीमा थिए । त्यसैले उनले सेटको एक छेउमा, पर्दा पछाडि कुर्सी राखेर लुकेर सिगरेट पिउन थाले ।

तर त्यही बेला एक स्थानीय व्यक्ति अचानक त्यहाँ आइपुगे। उनले अरुण गोविललाई देखेपछि निकै रिसाए र आफ्नो भाषामा लामो समयसम्म केही भने। भाषा नबुझिए पनि गोविलले उनको रिस स्पष्ट रूपमा महसुस गरे।

जब अनुवाद गरियो, वास्तविक कुरा सुन्दा उनी आफैँ स्तब्ध भए । ‘हामी तिमीलाई भगवान मान्छौँ, अनि तिमी यहाँ सिगरेट पिउँछौ ? तिमीलाई लाज लाग्दैन ?’ भन्ने भावमा ती व्यक्तिले रिसाउँदै कलाकारलाई प्रश्न गरे ।

यो कुरा सुनेपछि अरुण गोविल गहिराइमा सोच्न बाध्य भए । उनले महसुस गरे कि दर्शकहरूको आँखामा उनी अब केवल अभिनेता होइन, भगवान रामकै प्रतिरूप बनिसकेका छन् । यही भावनात्मक क्षणले उनलाई ठूलो निर्णय गर्न प्रेरित गर्‍यो ।

त्यही दिनदेखि उनले सिगरेट पूर्ण रूपमा त्यागे र जीवनभर फेरि कहिल्यै धूमपान नगर्ने निर्णय लिए। यो घटना केवल एउटा बानी छोड्ने कुरा मात्र होइन, बरु एउटा कलाकारले आफ्नो भूमिकाले समाजमा कति गहिरो प्रभाव पार्छ भन्ने उदाहरण बन्यो ।

कोभिड–१९ महामारीको समयमा रामायण पुनः प्रसारण हुँदा नयाँ पुस्ताले पनि यसलाई अत्यन्त रुचिपूर्वक हेरे। सामाजिक सञ्जालदेखि टेलिभिजनसम्म फेरि यही चर्चा भयो कि साँचो अभिनय र प्रभाव समयसँगै कहिल्यै पुरानो हुँदैन।

आज पनि जब राम र सीताको चर्चा हुन्छ, सबैभन्दा पहिले सम्झिने अनुहार भनेको अरुण गोविल र दिपिका चिख्लिया नै हुन्। उनीहरूले केवल अभिनय मात्र गरेनन्, संस्कृति र भावनालाई यस्तो स्वरूप दिए, जुन पुस्तौँसम्म अमर रहनेछ।