भारतीय चलचित्रमा केही कलाकार यस्ता हुन्छन्, जसको नाम सुन्नासाथ कुनै पात्र आँखाअघि आउँछ। प्रदीप रावत त्यस्तै कलाकार थिए। कसैका लागि उनी ‘महाभारत’का अश्वत्थामा थिए, कसैका लागि ‘स्ये’का निर्दयी भिक्षु यादव, त कसैका लागि ‘गजनी’का डरलाग्दा खलनायक। उनी नायक थिएनन्, तर धेरै चलचित्रमा नायकभन्दा बढी प्रभाव छाड्ने कलाकार थिए। ४ अगस्ट २०२६ मा ७४ वर्षको उमेरमा ‘ब्लड क्यान्सर’ (रक्तक्यान्सर)सँगको लामो सङ्घर्षपछि उनले संसारबाट बिदाइ लिए। उनको निधनसँगै भारतीय चलचित्र उद्योगले केवल एक कलाकार मात्र होइन, पर्दामा खलनायकीलाई नयाँ उचाइ दिने एउटा सशक्त व्यक्तित्व गुमाएको छ।

२१ जनवरी १९५२ मा मध्य प्रदेशको जबलपुरमा जन्मिएका प्रदीप रावतलाई बाल्यकालदेखि नै अभिनयप्रति रुचि थियो। तर उनी रातारात चर्चित बनेका कलाकार होइनन्। रङ्गमञ्च, साना भूमिका र वर्षौँको सङ्घर्षपछि मात्र उनी आफ्नो पहिचान बनाउन सफल भए। अभिनयमा अवसर पाउन उनले लामो समय धैर्य गर्नुपर्‍यो। त्यही धैर्यले पछि उनलाई भारतीय चलचित्रका सबैभन्दा विश्वासिला चरित्र अभिनेता र खलनायकमध्ये एक बनायो।

‘महाभारत’ले बदलिदियो जीवन

सन् १९८८ मा बीआर चोपडाको ऐतिहासिक टेलिभिजन श्रृङ्खला ‘महाभारत’मा उनले निभाएको अश्वत्थामाको भूमिका नै उनको करिअरको पहिलो ठूलो सफलता बन्यो। त्यस समय भारतका सडकहरू आइतबार सुनसान हुने गर्थे, किनभने अधिकांश मानिस टेलिभिजनअघि बसेर ‘महाभारत’ हेर्थे। अश्वत्थामाको भूमिकाले प्रदीप रावतलाई घर-घरमा चिनायो। उनको अनुहार, आवाज र अभिनय शैली दर्शकको मनमा बस्यो। धेरै कलाकार त्यही लोकप्रियतामै सीमित भए, तर प्रदीप रावतका लागि त्यो नयाँ यात्राको सुरुवात मात्र थियो।

टेलिभिजनमा लोकप्रिय भए पनि बलिउडमा उनलाई तुरुन्तै मुख्य भूमिका मिलेन। उनले ‘कोयला’, ‘सरफरोश’, ‘लगान’, ‘द हिरो: लभ स्टोरी अफ अ स्पाइ’ जस्ता चर्चित चलचित्रमा अभिनय गरे। भूमिका साना थिए, तर उनको प्रभाव ठूलो थियो। निर्देशकहरूले उनमा ध्यान दिन थाले। तर वास्तविक विस्फोट भयो सन् २००४ मा। निर्देशक एसएस राजामौलीको तेलुगु चलचित्र ‘स्ये’मा उनले निभाएको भिक्षु यादवको पात्र भारतीय चलचित्रका सबैभन्दा खतरनाक खलनायकमध्ये एक बन्यो। पर्दामा उनको उपस्थितिमात्रले तनाव सिर्जना गर्थ्यो। यही भूमिकाले उनलाई फिल्मफेयर (तेलुगु), नन्दी र सन्तोषम पुरस्कार दिलायो। त्यसपछि दक्षिण भारतीय चलचित्र उद्योगमा उनी सबैभन्दा व्यस्त खलनायक बने।

‘गजनी’ले बनायो अमर

यदि एउटा भूमिकाले प्रदीप रावतलाई विश्वभर चिनायो भने त्यो थियो ‘गजनी’। पहिले तमिल संस्करणमा र त्यसपछि आमिर खान अभिनीत हिन्दी संस्करणमा उनले निभाएको खलनायकको भूमिका आज पनि भारतीय चलचित्रका उत्कृष्ट नकारात्मक पात्रमध्ये गनिन्छ। उनको अनुहारमा देखिने कठोरता, कम संवादमै डर पैदा गर्ने शैली र प्रभावशाली अभिनयले दर्शकमा गहिरो छाप पार्यो। ‘गजनी’पछि उनी केवल बलिउडका कलाकार मात्र रहेनन्, उनी सम्पूर्ण भारतीय चलचित्रका “आइकोनिक भिलेन” (प्रतिष्ठित खलनायक) बने।

प्रदीप रावतको अर्को विशेषता थियो, भाषाको सीमा नमान्ने अभिनय। उनले हिन्दी, तेलुगु, तमिल, कन्नड, मलयालम, बङ्गाली, भोजपुरी, ओडिया र नेपाली चलचित्रमा समेत अभिनय गरे। भाषा फेरिन्थ्यो, पात्र फेरिन्थ्यो, तर उनको अभिनयको प्रभाव कहिल्यै घटेन। नेपालसँग पनि उनको सम्बन्ध जोडिएको थियो। उनले नेपाली चलचित्र ‘ह्रस्व दीर्घ’ र ‘आ बाट आमा’मा अभिनय गर्दै नेपाली दर्शकको मन पनि जितेका थिए।

रोचक कुरा के थियो भने पर्दामा निर्दयी देखिने प्रदीप रावत वास्तविक जीवनमा भने अत्यन्त शान्त र विनम्र थिए। सहकलाकारहरूले उनलाई समयको सम्मान गर्ने, नयाँ कलाकारलाई सहयोग गर्ने र कहिल्यै अनावश्यक विवादमा नपर्ने कलाकारका रूपमा सम्झिएका छन्। उनी आफ्नो व्यक्तिगत जीवनलाई सधैँ मिडियाबाट टाढा राख्थे। उनकी पत्नी कल्याणी रावत र दुई सन्तान छन्।

जीवनको अन्तिम चरणमा उनी रक्तक्यान्सरसँग जुधिरहेका थिए। केही वर्षअघि उपचारपछि स्वास्थ्यमा सुधार आएको थियो। तर रोग फेरि बल्झियो। करिब डेढ महिनाअघि अवस्था बिग्रिएपछि उनी अस्पताल भर्ना भए। अन्तिम दिनहरूमा प्लेटलेट्स (रगतमा पाइने अति साना कोषहरू)को मात्रा अचानक घटेपछि उनको स्वास्थ्य थप जटिल बन्दै गयो र ४ अगस्ट २०२६ को साँझ उनले अन्तिम सास फेरे।

प्रदीप रावतले अभिनयमा एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा प्रमाणित गरे- खलनायक पनि कथाको नायकजत्तिकै शक्तिशाली हुन सक्छ। उनले कहिल्यै आफ्नो पात्रलाई सामान्य रूपमा लिएनन्। प्रत्येक भूमिकामा उनी पूर्ण रूपमा डुब्थे। त्यसैले ‘महाभारत’का अश्वत्थामा, ‘स्ये’का भिक्षु यादव, ‘गजनी’का निर्दयी प्रतिद्वन्द्वी, ‘लगान’का पात्र वा अन्य सयौँ भूमिकाहरू आज पनि दर्शकको स्मृतिमा जीवित छन्। उनको अभिनय यात्रा तीन दशकभन्दा लामो रह्यो। सयौँ चलचित्र, दर्जनौँ अविस्मरणीय पात्र, अनेकौँ पुरस्कार र करोडौँ प्रशंसक; यिनै हुन् प्रदीप रावतले कमाएको वास्तविक सम्पत्ति।

आज उनी हामीबीच छैनन्। तर जब भारतीय चलचित्रका उत्कृष्ट खलनायक चर्चा हुन्छ, प्रदीप रावतको नाम सधैँ अग्रपङ्क्तिमा रहनेछ। किनभने उनले खलनायकको भूमिका मात्र खेलेनन्, त्यसलाई एउटा कला बनाइदिए। पर्दाबाट उनी बिदा भए पनि, उनले सिर्जना गरेका पात्रहरू भने पुस्तौँपुस्ता दर्शकको स्मृतिमा जीवित रहनेछन्।