काठमाडौं- बलात्कारीलाई फाँसीको सजाय माग गर्दै २०७५ भदौ २ गते काठमाडौंको माइतीघरमा पेटीकोट लगाएर अर्धनग्न प्रदर्शनमा उत्रिएकी नारीवादी योद्धा थिइन् – ‘जयनारी’ अर्थात् सावित्री सुवेदी । त्यस बेला उनीसँगै अरु पुरुष र यौनिक अल्पसंख्यक लगायतका अभियानकर्मीहरुले फाँसीको माग गर्दै प्रदर्शन गरेका थिए ।

२०७१ सालदेखि नै औपचारिक अभियानकर्ममा होमिएकी सावित्री पेटीकोट प्रदर्शन पश्चात् चर्चामा रहिन् । बारा कलैयाकी उनी आफ्नो व्यक्तिगत जीवन अन्यायमा परेका महिलाहरुलाई न्याय दिलाउन दिलोज्यान दिएर लागिरहेकी छिन् । राजनीतिशास्त्रमा स्नाताकोत्तर गरेकी उनको रुचि भने समाजसेवामै रह्यो ।

अन्याय देख्न र सहन नसक्ने स्वभावकी उनी पितृसत्तात्मक व्यवस्थाले महिलालाई वस्तुको रुपमा प्रयोग गरेको भन्दै त्यसविरुद्ध कडा आवाज उठाउदै आएकी छिन् । सानैदेखि घरपरिवार र समाजसँग लड्दै आएकी सुवेदी मधेश प्रदेशकी पूजा शाहको योनीमा रड कोचेर हत्या गरेपछि अझ सशक्त रुपमा नारीवादी संघर्षमा लागिरहेकी छिन् । उनको बुझाई अनुसार राज्यले महिलालाई अझै सुरक्षा दिन सकेको छैन ।

बोक्सी प्रथाको चपेटामा पिल्सिएका, लोग्नेले छोडेर अलपत्र परेका, बुवाको पहिचान नहुदाँ नागरिकता प्राप्त गर्न नसकेका छोरीहरुदेखि बलात्कार जस्ता जघन्य अपराधहरुलाई सजाय दिलाउने अभियानमा उनी डटेर लागेकी छिन् । विवाह नगरी बच्चा जन्माउन पाउनुपर्ने अभिव्यक्तिले उनी आलोचनामा परिन् । साथै उनी विवाह संस्था खारेज गर्नुपर्छ भन्नेमा छिन् ।

उनी जहाँ अन्याय-त्यहाँ खरो उत्रिने पात्र हुन् । उनको पहलमा धेरै महिलाहरुले न्याय पाएका छन् । तर पनि उनीमाथि विभिन्न किसिमका लाञ्छना लगाइन्छ । त्यसको बावजुद पनि उनी पीडितकै न्यायको लागि खटिरहेकी हुन्छिन् । खबरहबले आज उनै अभियानकर्मीसँग कुराकानी गरेको छ ।

अपशब्द, गालीगलौज, धम्कीलगायत सबै किसिमले तपाईंमाथि आक्रमण भइरहेको हुन्छ । तर पनि पीडितको साथमा अन्यायको विरुद्ध सडकमै भेटिनुहुन्छ ? के कुराले ऊर्जा दिन्छ ?

पीडितले न्याय पाएको क्षण देख्नुभएको छ ? उसको अनुहारको भाव देख्नुभएको छ ? उसको खुसी अनुहारमा छचल्किएको देख्नुभएको छ ? मैले देखेको छु । न्याय पाउँदा जुन सुख छ नि, त्यसको अगाडि गाली केही होइन । पीडितको पक्षमा बोल्दै गर्दा गाली, धम्की वा तँलाई बलात्कार गर्छु भन्ने धेरै आए । तर मैले त्यसलाई सहजै पचाएँ र पचाउँदै आएको छु ।

धम्की पचाउने ऊर्जा मलाई पीडितलाई न्याय दिलाउँदा आउँछ । उसको अनुहारमा खुसी देख्छु, म त्यही ऊर्जाले गालीको परवाह नगरी आफ्नो उद्देश्यमा अडिग छु । म पीडितले न्याय पाउनुपर्छ भन्ने प्राथमिकता बोकेर हिडेको मान्छे हुँ । धम्कीले डराउदिनँ ।

सबै पुरुष बलात्कारी हुन् भन्नुहुन्छ, विवाह संस्था खारेज गर्नुपर्छ भन्नुहुन्छ, समाजमा राम्रा पुरुष छैनन् ?

म फिल्डमा काम गर्ने मान्छे हो । मैले बलात्कारपछि मारिएका छोरीचेली देखेँ । योनी च्यातिएको, स्तन चुरोटले पोलिएको, प्राइभेट पार्टमा रडको प्रयोग गरेका घटना प्रत्यक्ष देखेको छु । यो संसारमा हरेक मानिस जन्मिने बाटो भनेको योनी हो । आमाको दूधले नै मानिस सिञ्चित हुन्छ । तर कसरी तीनै अंगहरुमा राक्षसी प्रहार हुन्छ ? मैले अधिकांश निर्मम पुरुषहरु देख्नुपर्‍यो ।

अर्को, विवाह संस्थाले महिलाको सधै वस्तुकरण गर्दै आएको छ । यसले पुरुषलाई मालिक, नायक र हिरोको संज्ञा दियो । उसले श्रीमतीलाई भोग गर्ने अधिकार जन्मसिद्ध मान्यो । यो स्थापित मानकका कारण यो संस्था खारेज हुनुपर्छ भन्ने मेरो बुझाइ हो । विवाह संस्था रहुञ्जेल महिला मुक्ति हुँदैन । महिला मुक्तिको बाधक यही संस्था हो ।

विवाहले महिलाको इच्छा, रहर र चाहनालाई कुण्ठित गर्दै आएको छ । समाजले बलात्कार गर्न दिएको ‘लाइसेन्स’ नै विवाह हो । श्रीमतीको अनुमति बिना शारीरिक सम्बन्ध राख्ने होइन भन्ने चेतना छैन । श्रीमती भनेको जस्तोसुकै अवस्थामा पनि श्रीमानको लागि तयार हुनुपर्छ भन्ने छ । त्यस्तै श्रीमतीलाई पनि चाहना नहुँदा ‘नो’ भन्ने अधिकारका बारेमा ज्ञान छैन ।

विस्तारै र थोरै जनामा ज्ञान छ तर वैवाहिक बलात्कारको बारेमा यो समाजले सोच्नै सक्दैन । श्रीमतीले बलात्कार भयो भन्न थाले, बौलाउन थाले महिलाहरु भन्ने आरोप लाग्छ । महिलाले ‘हुन्न’ सम्म भन्न नपाउने सम्बन्ध के काम ? यो विवाह संस्था के काम ? महिला र पुरुषबीच सहअस्तित्वको सम्बन्ध भएन यसको महत्व हुन्थ्यो । एकपक्षीय रुपमा पुरुष सर्वश्रेष्ठ हो भन्ने संस्था बहिष्कार गर्नुपर्छ ।

पितृसत्ताको विरोध गर्नुहुन्छ । यो सबै अपराधको जड त्यही सत्ता हो ?

बलात्कारसम्बन्धी अपराधको जड पितृसत्ता हो । बलात्कार भयो भनेर कोही महिला सडकमा आउँदा धारिलो जिब्रो प्रहार हुन्छ । तर बलात्कारी वा अपराधीलाई ‘तैँले किन बलात्कार गरिस् ?’ भनेर प्रश्न गरिँदैन । पीडितले आवाज उठाउँदा उसको बदनाम गर्न, चरित्र हत्या गर्न पछि नपर्ने समाज छ ।

हाम्रो हिरो, हाम्रो खेलाडी, हाम्रो कलाकार र हाम्रो नेताले बलात्कारै गर्दैन भन्ने भाष्य बनाइएको छ । पीडकको लागि पूरै समाज एकिकृत हुने र पीडितलाई बाँच्नै नदिने अवस्था छ । अझ उल्टै महिला नै पीडितलाई प्रश्न गरिरहेका हुन्छन् । पुरुषको जिन्दगी बर्बाद भयो भनेर छाती पिटिरहेका छन् ।

पीडितले वर्षौसम्म एन्जाइटी र डिप्रेसनको सिकार भएको थाहा छैन । पीडित कस्तो अवस्थाबाट गुज्रिएको भन्ने थाहा छैन । महिलाहरु नै पुरुष सकिए भनेर उफ्रिरहेका छन् । यो भन्दा बढी पितृसत्ताको कुरुपता अरु के होला ?

बलात्कारसम्बन्धी कानूनमा अपूग के छ ?

म सुरुदेखि नै बलात्कारीलाई फाँसीको सजाय हुनुपर्छ भनेर हिँडिरहेको छु र आज पनि मेरो अडान त्यही हो । केही दिनअगाडि सुर्खेतमा इनिसा विकलाई आफ्नै साथीहरुले सामूहिक बलात्कार गरेर हत्या गरे । निर्मला पन्त, भागिरथी भट्ट लगायतका अपराधमा संलग्न जोकोहीलाई झुण्ड्याउनुपर्छ । अहिलेको विद्यमान कानून संशोधन गरेर बलात्कारसम्बन्धी कडा कानूनको व्यवस्था नहुञ्जेल यस्ता अपराध रोकिँदैन । बलात्कारी पुज्ने समाजमा गौशाला २६ ले देश छोडेर भाग्नुपर्छ । गायिकाले दिन रात रोएर स्टाटस मार्फत आँशु झार्नुपर्छ । हुर्कँदै गरेका छोरीहरु कोपिलामै मार्दिन्छन् । बलात्कार गरेर हत्या गर्दापनि लासमाथि राजनीति हुँदै आएको छ । यो भन्दा सर्मनाक विषय अरु के होला ?

इनिसाकै केसमा केटा साथीसँग जंगल-जंगल किन गएको ? सानै उमेरमा ब्वाइफ्रेण्ड किन बनाएको ? भनेर लासमाथि प्रश्न गरिएको छ । छोरीले ब्वाइफ्रेण्ड बनाउनै नहुने हो ? पुरुष भनेको जनावर हो ? साथी बनाउनै नहुनलाई । छोरी ब्वाइफ्रेण्डसँगै सुरक्षित छैनन् । यो कस्तो समाज बनाउँदैछौ हामीले ? पीडितले स–सम्मान बाँच्न पाउने समाजको निर्माण गर्ने कानून आवश्यक छ ।

पीडित एकदुई वर्ष पछि किन बोल्छन्, समयमै वा तत्कालै बोल्न किन सक्दैनन् ?

बलात्कृत भएँ भनेर भन्न सक्ने समाज छ ? हेर्नुहोस् त, बल्ल–बल्ल हिम्मत गरेर बोल्ने पीडितमाथि समाज खनिएको छ । यो देखेर कसैले जघन्य अपराधको बारेमा मुख खोल्न सक्छ ? उल्टै होटल किन गएको ? केटा भेट्न किन गएको ? भनेर प्रश्न गर्छ ।समयमै बोल्ने हामीले वातावरण बनाइदिएनौँ । होटल जानु भनेको बलात्कार गर्ने अनुमति दिने होइन । केटा भेट्न राजी हुनु भनेको बलात्कार गर्ने छुट दिनु होइन ।

पीडितलाई आफूमाथि भएको अपराध बुझ्न समय लाग्नसक्छ । पीडितलाई ‘म आफैँ उसलाई भेट्न होटलसम्म गएकी थिएँ, त्यसैले यो अपराधको लागि म स्वयं पनि जिम्मेवार छु’ भन्ने लाग्न सक्छ । पीडितको आवाज दबाउने प्रयास नगरौँ । एकदिन वा एक वर्षपछि नै किन नभनोस् । अपराध त अपराध हो ।

पीडित किन ‘होस्टायल’ हुन्छन् ?

पीडित ‘होस्टायल’ हुने मुख्य कारण यो राज्य हो । राज्यले पीडितलाई संरक्षण गर्दैन । घटनाको फैसला नहुदाँसम्म राज्यले सेफ्टी हाउसमा राख्नुपर्‍यो । उसलाई परामर्श दिनुपर्‍यो । यहाँ राज्य नै मन मिले चमत्कार, नत्र बलात्कार भन्ने स्थिति छ । महिला भनेको पुरुषले रोज्ने र छान्ने वस्तु हो । पीडितलाई भोलि बिक्दिनस्, तँलाई कसैले बिहे गर्दैन, समाजले बहिष्कार गर्छ भनेर तर्साएर र डर देखाएर वा धम्काएर, राजनीतिक दबाबले होस्टाइल बन्दै आएका छन् ।

प्रहरी, अदालत लगभग सबै निकायमा पुरुष कर्मचारी हुन्छन् । पीडितले कसरी बयान दिन्छन् ?

पुरुष कर्मचारीहरुसँग पीडितले खुलेर बयान दिन सकिरहेका छैनन् । अझ कर्मचारीले पीडितको जज (मूल्याङकन) गर्ने प्रवृत्ति छ । कपाल छोटो किन ? टिकटकमा किन नाचेको, लाइभ किन बसेको ? केटासँग किन मस्केको ? केटी आफैँ उत्ताउली भएर हिँडेपछि त केटाले चान्स खोजिहाल्छ भन्नेजस्ता कुरा सोध्छन् ।

पुरुषवादी संरचना बदल्नुपर्छ । महिलाको बयान लिने महिला नै हुनुपर्छ । र अर्को, महिला मात्रै भएरपनि हुँदैन । महिलामैत्री व्यवहारको ज्ञान भएको कर्मचारी हुनुपर्छ । पहिलो कुरा हाम्रो देशमा अधिकांश बलात्कारका मुद्दा प्रहरीको ढोकासम्म पुग्दैन । यदी प्रहरीसम्म पुग्यो भने पनि तल सिपाहीदेखि माथि प्रहरी निरीक्षकसम्म पीडितसँगको मैत्रीपूर्ण सोधपुछ हुँदैन ।

पीडितलाई ‘कहाँ गर्‍यो ? कसरी गर्‍यो ? त्यतिबेलै किन नचिच्याएको ?’ जस्ता असंवेदशील प्रश्न गरेर अक्क न बक्क बनाइन्छ । पीडितलाई हतोत्साही बनाउने काम प्रहरी कार्यालयमा हुन्छ । त्यसकारण कुनैपनि न्यायालयले पीडितले बलात्कार भए भनेर उजुरी दिन आएपछि उसको बोली नै प्रमाणको आधार मुद्दा चलाउनुपर्छ । त्यसमाथि पीडितको चरित्रहत्या गर्ने, बदनाम गर्ने, फोटो भिडियो लिक गर्दिन्छन् ।

बलात्कारको मुद्दामा ‘मिलापत्र’ पनि गरिन्छ ?

कति बहिनीहरुले बलात्कार भएकै व्यक्तिसँग बिहे गरेर बस्नुपरेको छ । नेताहरुले मेलमिलाप गराएका छन् । स्थानीय जनप्रतिनिधिले बलात्कार गरेकोसँगै बिहे गराइदिने नीति लिएर बसेका छन् । बलात्कारको घटनापछि मेलमिलाप गराइदिएपछि पीडितले आत्महत्या गरेका छन् । अझ मधेश प्रदेशमा धेरै मिलापत्र गराइन्छ । छोरीको इज्जत योनीमा राखिएको छ । बलात्कृत, डिभोर्स भएपनि सेकेण्डह्याण्ड मापन गर्ने संस्कार छ । कसैले छुनेबित्तिकै दाग लाग्छ ।

तपाईंको ‘छोटो कपाल’ व्यक्तिगत रुचि हो वा आफूलाई फरक अथवा क्रान्तिकारी देखाउन हो कि पुरुष बराबर देखाउन खोज्नुभएको हो ?

बलात्कारपछि हत्या गरिएकी बहिनीको लागि केश मुण्डन गरेकी थिएँ । दिनानुदिन बलात्कारको घटना आउँछ । कपाल लामो बनाउनै सकिनँ । बलात्कारमुक्त समाज स्थापना भएपछि लामो कपाल पाल्ने हो । अर्को कुरा, पुरुषसँग बराबरी म छैन । म उनीहरुभन्दा माथि छु । यो समाजका विद्यमान पुरुषभन्दा क्रान्तिकारी छु । बलियो छु, उनीहरु भन्दा बढी निर्णय लिन सक्छु । म उनीहरुसँग तुलना गर्दिनँ ।