काठमाडौं– पर्दामा उनी बोल्दा संवाद मात्र सुनिँदैनथ्यो, मानौं पात्रको रिस, पीडा, आक्रोश र संवेदना एकैपटक दर्शकसामु आइपुग्थ्यो । कहिले कठोर सैनिक, कहिले विद्रोही पात्र, कहिले खलनायक त कहिले ‘उदय शेट्टी’ जस्तो हास्य पात्र नाना पाटेकरले आफूलाई एउटै छविमा कहिल्यै सीमित राखेनन् । 

पाँच दशकभन्दा लामो अभिनय यात्रामा उनले भारतीय सिनेमा, विशेषगरी हिन्दी र मराठी फिल्ममा आफ्नै किसिमको अभिनय शैली स्थापित गरे। अब त्यो दमदार आवाज सदाका लागि रोकिएको छ।

वरिष्ठ अभिनेता नाना पाटेकरको ७५ वर्षको उमेरमा बिहीबार, ८ अक्टोबर २०२६ मा गोवास्थित निवासमा निधन भएको छ । प्रारम्भिक विवरणअनुसार उनलाई बिहान असहज महसुस भएपछि अस्पताल लगिएको थियो । 

चिकित्सकहरूले करिब ४५ मिनेटसम्म सीपीआरमार्फत बचाउने प्रयास गरे पनि उनलाई बचाउन सकेनन् । बिहान करिब ५ः२० बजे उनलाई मृत घोषणा गरिएको रिपोर्टमा उल्लेख छ। उनको निधनको कारण कार्डियाक अरेस्ट बताइएको छ ।

नानाको निधनसँगै भारतीय सिनेमाले केवल एक अभिनेता गुमाएको छैन, आफ्नो पुस्ताको एउटा विशिष्ट अभिनय शैली गुमाएको छ । ‘विश्वनाथ पाटेकर’ उनलाई घरले दिएको नाम थियो । तर अभिनयको संसारमा प्रवेश गरेपछि उनी ‘नाना’ नामबाट चिनिए । 

महाराष्ट्रमा १ जनवरी १९५१ मा जन्मिएका उनले रंगमञ्चबाट आफ्नो अभिनय यात्रा सुरु गरेका थिए । सन् १९७८ मा आएको ‘गमन’ उनको फिल्मी यात्राको महत्वपूर्ण सुरुवात बन्यो । त्यसपछि उनले सानो वा ठूलो, सकारात्मक वा नकारात्मक-जुनसुकै भूमिकामा पनि आफ्नो उपस्थिति प्रभावशाली बनाउन सफल भए ।

रंगमञ्चबाट बलिउडसम्मको कठिन यात्रा

नाना पाटेकरका लागि अभिनय सुरुदेखि नै चम्किलो संसार थिएन। थिएटरमा काम गर्दा उनले आर्थिक संघर्षका दिन पनि देखे । तर त्यही संघर्षले उनको अभिनयलाई थप धार दिएको मानिन्छ । उनको संवाद बोल्ने शैली, आँखाको भाव र पात्रभित्र पूर्ण रूपमा डुब्ने क्षमताले उनलाई अरू अभिनेताभन्दा फरक बनायो।

‘गमन’ पछि ‘अंकुश’, ‘सलाम बम्बे’, ‘परिन्दा’, ‘तिरंगा’, ‘प्रहार’, ‘क्रान्तिवीर’, ‘अग्निसाक्षी’, ‘अब तक छप्पन’, ‘अपहरण’, ‘राजनीति’, ‘नटसम्राट’ हुँदै ‘वेलकम’सम्म आइपुग्दा उनको अभिनयको दायरा झन् फराकिलो हुँदै गयो। ‘परिन्दा’मा अपराधी पात्रदेखि ‘क्रान्तिवीर’मा विद्रोही पात्रसम्म उनले दर्शकलाई आफ्नो अभिनयको अर्को रूप देखाए। ‘वेलकम’मा उदय शेट्टी बनेपछि भने उनी नयाँ पुस्ताका दर्शकमाझ पनि उत्तिकै लोकप्रिय भए ।

‘परिन्दा’का लागि उनले उत्कृष्ट सहायक अभिनेताको राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार पाए। ‘क्रान्तिवीर’ले उनलाई उत्कृष्ट अभिनेताको राष्ट्रिय पुरस्कार दिलायो भने ‘अग्निसाक्षी’का लागि पुनः उत्कृष्ट सहायक अभिनेताको राष्ट्रिय पुरस्कार पाए । यसरी उनी तीन राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार जित्ने अभिनेताका रूपमा स्थापित भए। सन् २०१३ मा भारत सरकारले उनलाई पद्मश्रीबाट सम्मानित गर्‍यो ।

सैनिक भूमिका वास्तविक बनाउन तालिम

नाना पर्दामा मात्र सैनिकजस्तो देखिन चाहँदैनथे, पात्रलाई वास्तविक बनाउन मेहनत गर्थे। सन् १९९१ को प्रहार,  द फाइनल अट्याकमा उनले अभिनयसँगै निर्देशनको जिम्मेवारी पनि सम्हाले । फिल्ममा उनले सैनिक अधिकारीको भूमिका निभाएका थिए । सैनिक पात्रलाई विश्वसनीय बनाउन उनले सैन्य तालिमसमेत लिएका थिए ।

त्यसैले ‘प्रहार’ नानाको फिल्मी करियरमा अभिनय मात्र नभएर निर्देशन र सैनिक जीवनप्रतिको उनको सम्मानसँग जोडिएको महत्वपूर्ण कामका रूपमा पनि सम्झिइन्छ । उनी भारतीय सेनाप्रति विशेष सम्मान राख्ने कलाकारका रूपमा पनि परिचित थिए ।

७५० रुपैयाँमा भएको त्यो विवाह

नानाको निजी जीवन पनि उनको फिल्मी जीवनजत्तिकै रोचक र संघर्षपूर्ण थियो । सन् १९७८ मा उनले नीलकान्ती पाटेकरसँग विवाह गरेका थिए । नीलकान्ती थिएटरसँग जोडिएकी थिइन् र बैंकमा अधिकृतका रूपमा काम गर्थिन् ।

नानाले एक अन्तर्वार्तामा आफ्नो संघर्षका दिन सम्झँदै त्यतिबेला आफूले एउटा नाटकको शोबाट ५० रुपैयाँ कमाउने गरेको र नीलकान्तीको मासिक तलब २ हजार ५०० रुपैयाँ रहेको बताएका थिए ।

उनकै भनाइअनुसार उनीहरूको विवाहमा जम्मा ७५० रुपैयाँ खर्च भएको थियो । विवाहपछि केही रकम बाँकी रहेकाले त्यसबाट पाहुनाका लागि पेय पदार्थसमेत किनिएको थियो । आज करोडौंको बजेटमा हुने स्टार विवाहको समयभन्दा निकै फरक त्यो कथा नानाको जीवनको सादगी र संघर्षको एउटा रोचक उदाहरण हो ।

जेठो छोराको मृत्यु , जीवनको गहिरो घाउ

नानाको जीवनमा सबैभन्दा पीडादायी अध्यायमध्ये एक थियो । आफ्नो जेठो छोराको मृत्यु । विवाहपछि जन्मिएको पहिलो सन्तान स्वास्थ्य समस्यासहित जन्मिएको थियो र केही समयपछि उनको निधन भयो । नानाले आफैंले अन्तर्वार्तामा छोरा गुमाएको पीडा र त्यस घटनाले आफूलाई जीवन बुझ्न सिकाएको बताएका थिए ।

पछि उनका कान्छा छोरा मल्हार पाटेकर जन्मिए। मल्हारले अभिनयको बाटो नअपनाई फिल्म निर्माण तथा निर्देशनतर्फ आफ्नो करियर अघि बढाएका छन् । नानाले आफ्ना छोरासँगको सम्बन्ध र परिवारबारे सार्वजनिक रूपमा धेरै कुरा गरेका थिए, तर निजी जीवनलाई उनी पर्दाको चमकभन्दा अलग राख्न रुचाउँथे ।

पर्दामा कठोर, वास्तविक जीवनमा किसानको सहारा

नानाको व्यक्तित्वको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष उनको सामाजिक काम हो। सन् २०१५ मा अभिनेता मकरन्द अनासपुरेसँग मिलेर उनले ‘नाम फाउन्डेसन’ स्थापना गरे । 

महाराष्ट्रमा खडेरी र किसान आत्महत्याको समस्या गम्भीर बनेका बेला सुरु गरिएको यो अभियानले किसान र उनीहरूका परिवारलाई सहयोग गर्नुका साथै पानी व्यवस्थापन, गाउँ विकास, जलस्रोत पुनर्जीवनलगायतका क्षेत्रमा काम गर्दै आएको छ ।

फाउन्डेसनका अनुसार यसको सुरुवात महाराष्ट्रका किसानमाथि परेको खडेरीको संकट र उनीहरूको पीडाप्रति प्रतिक्रिया स्वरूप भएको थियो । पछि यसको काम आर्थिक सहयोगमा मात्र सीमित रहेन, पानी संरक्षण, नहर तथा पुराना जलपरियोजना पुनर्जीवन, गाउँको विकास र किसानलाई आत्मनिर्भर बनाउने कामसम्म फैलियो ।

यही कारण नाना पाटेकरको परिचय केवल अभिनेता वा निर्देशकमा सीमित रहेन । पर्दामा आक्रोश र विद्रोहको आवाज बनेका उनी वास्तविक जीवनमा किसान र ग्रामीण समुदायका समस्याका पक्षमा उभिने कलाकारका रूपमा स्मरण गरिनेछ । 

अन्तिम पर्दा, तर कहिल्यै नसकिने प्रभाव

‘परिन्दा’को अँध्यारो संसार होस् वा ‘क्रान्तिवीर’को विद्रोह, ‘अग्निसाक्षी’को भयावह चरित्र होस् वा ‘वेलकम’को हास्य नाना पाटेकरले हरेक पात्रलाई आफ्नो छुट्टै छाप दिए । यही विविधता उनको सबैभन्दा ठूलो परिचय बन्यो। सन् २०२६ मा उनको अभिनय यात्रा अन्तिम चरणसम्म पनि रोकिएको थिएन। ‘सुबेदार’सम्म आइपुग्दा उनले नयाँ पुस्ताका कलाकारसँग पनि पर्दा बाँडे ।

अब नाना पाटेकर पर्दामा देखिने छैनन् । तर उनको स्वर, संवाद बोल्ने विशिष्ट शैली, आँखामा देखिने आक्रोश र पात्रभित्र पस्ने अद्भुत क्षमता भारतीय सिनेमाको स्मृतिमा लामो समयसम्म जीवित रहनेछ । नाना पाटेकरको जीवनले एउटा कुरा फेरि प्रमाणित गरेको छ । अभिनेता पर्दामा देखिने पात्रले मात्र होइन, उसले छाडेर जाने प्रभावले पनि अमर हुन्छ ।