काठमाडौँ – छेउमै प्लास्टिकमा पोको पारेर राखिएको औषधीको बिटो छ । घाँटी तन्काई–तन्काई पानीको सहारामा बिहान उब्रेको चिसो भात खाइरहेका छन्, एक वृद्ध दम्पती ।

यो कारुणिक दृश्य कीर्तिपुरको वंशिघाटस्थित सुकुम्बासी होल्डिङ सेन्टरको हो । जहाँ थापाथलीस्थित बागमती खोला किनारको बस्तीबाट उठाइएका घरबारविहीन सुकुम्बासीलाई ल्याएर राखिएको छ। त्यही सहाराविहीनको भीडमा ६७ वर्षीया पुष्पा कसाई, आफ्ना वृद्ध श्रीमान् र एक मानसिक बिरामी छोरासँगै कष्टकर आश्रय लिएर बसिरहेकी छन् ।

ललितपुरदेखि थापाथली हुँदै होल्डिङ सेन्टरसम्मको यात्रा

उदयपुरबाट विवाह गरेर ललितपुर आएकी उनी सुरुका दिनमा श्रीमानसँगै बहाल (भाडा) मा बस्थिन् । विगतका पाना पल्टाउँदै उनी भन्छिन्, “सकुन्जेल त हामी बहालमै बस्थ्यौँ । मैले सानोतिनो व्यापार गर्थेँ, श्रीमान्‌ले पनि ज्याला मजदुरी गर्नुहुन्थ्यो । दुःखजिलो गरेर तीन छोरा र एक छोरी पालेकै थियौँ ।”

तर, समयले उनीहरूलाई सधैँ अनुकूल साथ दिएन । छोराछोरी हुर्किए, छोरी विवाह गरेर आफ्नो घर गइन् । तर, छोरा भने बुढेसकालको सहारा बन्न सकेनन् । “जेठो छोरो मानसिक रोगी भएर घरै छोडेर हिँड्यो, बाटोमा कता–कता हिँड्छ, केही अत्तोपत्तो छैन,” पुष्पाले भक्कानिँदै भनिन्, “माइलो छोरा अलि ठिकै छ तर उसले हामीलाई हेरेन । कान्छो छोरा पनि त्यस्तै मानसिक रोगी छ, ऊ हामीसँगै बस्छ ।”

उमेर ढल्किँदै गयो, शरीरलाई रोगले च्याप्दै लग्यो । काम गर्न नसक्ने भएपछि कोठा भाडा तिर्न नसकेर उनीहरू थापाथली आइपुगे । त्यहाँ उनीहरूले झन्डै २० वर्ष बिताए । तर, नियतिले त्यहाँ पनि सुख दिएन ।

श्रीमान्‌ले मासु पसलमा काम गर्थे । त्यही क्रममा मासु काट्ने औजार खुट्टामा लागेर उनी घाइते भए । बाह्र वर्ष भयो उनले काम गर्न नसकेको । विगतको चोट सम्झिँदै पुष्पा भन्छिन्, “त्यसपछि थापाथली प्रसूति अस्पताल छेउमा ठेलागाडामा व्यापार गर्थेँ, महानगरले त्यही ठेला पनि उठाइदियो ।”

ठेला खोसिएपछि उनको व्यापार गर्ने बाटो सदाका लागि बन्द भयो । “तर पनि टाउको लुकाउन एउटा सानो टहरो त थियो, बिहान–बेलुका कतै काम गरेर जेनतेन छाक टार्थ्यौँ । अन्तिममा महानगरले त्यही टहरो पनि भत्काइदियो,” उनले थपिन् ।

होल्डिङ सेन्टरको सकस र चिसो भातको सहारा

थापाथलीबाट लखेटिएपछि उनीहरूको गन्तव्य कीर्तिपुरको यो चिसो हल बन्यो । “यहाँ ल्याएर त राखेको छ, तर बाँचुन्जेल अब कहाँ पुर्‍याउने हो, केही थाहा छैन,” पुष्पा भविष्यप्रति अनभिज्ञ छिन्।

पहिल्यैदेखि दमको रोगी पुष्पालाई ‘हाइ प्रेसर’ (उच्च रक्तचाप) को पनि समस्या छ । उनले नियमित औषधि खानुपर्छ । बेलाबेलामा कडा ज्वरो आउँछ । अचेल त आँखा खोल्न पनि गाह्रो हुन्छ, परेला पाकिरहेको छ । तर, उपचार र खानपानको कुनै ठेगान छैन ।

यहाँको व्यवस्थापनप्रति चित्त दुखाउँदै उनी भन्छिन्, “खाना बिहान मात्रै दिन्छ । आफूलाई दिउँसोको पनि औषधि खानुपर्ने भएकाले केही न केही त खानैपर्छ । तर, यहाँ कहिल्यै केही पाइँदैन । आज बिहानको भात उब्रेको रहेछ, बुढाबुढीले त्यही चिसो भात खायौँ ।”

उनीसँगै एउटा खाली ग्यास सिलिन्डर छ । ग्यास सकिएकै बेलामा घर भत्काइदिए, त्यसपछि भर्नै पाइएन । खाली सिलिन्डरतर्फ इसारा गर्दै उनले भनिन्, “ग्यास भर्न पाएको भए कम्तीमा पानी तताएर त खान पाइन्थ्यो, यो चिसो पानी निल्नुपर्ने थिएन ।”

राज्य र आफन्त दुवैबाट अपहेलित

६७ वर्ष काटिसकेकी पुष्पाको अर्को गुनासो राज्यको फितलो संयन्त्रसँग छ । उमेरले ६७ वर्ष पुगे पनि नागरिकतामा प्रशासकीय त्रुटिका कारण ६५ वर्ष मात्र उल्लेख भएकाले सरकारले दिने सामाजिक सुरक्षा भत्ता पाउनबाट उनी वञ्चित छिन् ।

“दलितलाई त ६० वर्षमै भत्ता दिने व्यवस्था छ भन्ने सुनेको थिएँ । तर, म २–३ पटक सरकारी कार्यालय गइसकेँ, उमेर पुगेको छैन भन्दै फर्काउँछन् । त्यही भत्ता मात्र पाइदिए पनि खान त पुग्थ्यो,” उनले भनिन् ।

उनको दुखेसो राज्यसँग मात्र होइन, आफ्नै रगतसँग पनि छ । छोरा त सहारा भएनन् नै, छोरी पनि टाढिइन् । “एउटी छोरी छे, त्यो पनि म दुःखी गरिब भएर होला कहिल्यै भेट्न आउँदिन,” उनले गुनासो गरिन् ।

माइतीको ओत पनि धेरै अघि नै भत्किइसकेको थियो । माइतमा आमाबुवा पहिल्यै बितेर गए । एउटा भाइ थियो, त्यो पनि बित्यो । दिदीबहिनी त छन्, तर उनीहरूलाई पनि कसैले सम्झिँदैनन् ।

वंशिघाटको यो गुम्सिएको कोठामा अरूका आफन्त खानेकुरा र लुगाफाटो बोकेर भेट्न आउँदा पुष्पाका आँखा टोलाउँछन् । उनी टोलाएका आँखा भुइँमा बिसाउँदै सुकसुकाउँछिन्, “यहाँ सबैका आफन्त भेट्न आउँछन्, मेरो त यो संसारमा कोही आउँदैनन् ।”

प्लास्टिकको पोकोभित्रको औषधि, रित्तो ग्यास सिलिन्डर र थालको चिसो भात नै अहिले पुष्पाका एक मात्र ‘आफन्त’ र नियति बनेका छन् ।