काठमाडौं- पटक पटक सरकार फेरिए । प्रधानमन्त्री फेरिए । सत्ता समीकरण फेरियो । तर एउटा कुरा फेरिएन– देशमै इमानदारीपूर्वक गरिखान खोज्ने नागरिकको पीडा । यसको सबैभन्दा दर्दनाक प्रमाण हुन् दुई आत्मदाह ।

२०७९ मा संसद् भवनअगाडि प्रेमप्रसाद आचार्य, र ठीक तीन वर्षपछि राहदानी विभागअगाडि गणेश नेपालीले आफ्नै शरीरमा आगो लगाए । तर वास्तवमा उनीहरूले आफ्ना शरीर होइन, राज्यको संवेदनहीनतामाथि आगो बालेका थिए ।

२०७९ माघ १० गते नयाँ बानेश्वरस्थित संघीय संसद् भवनअगाडि इलामका प्रेमप्रसाद आचार्यले आफ्नै शरीरमा पेट्रोल छर्केर आगो लगाए । तीन वर्षपछि, काठमाडौंकै त्रिपुरेश्वरस्थित राहदानी विभागअगाडि मुगुका २५ वर्षीय गणेश नेपालीले पनि त्यही बाटो रोजे ।

उपचारका क्रममा दुवैले ज्यान गुमाए । यी दुई घटना केवल आत्मदाहका घटना होइनन् । यी राज्यप्रति गरिएको मौन तर सबैभन्दा भयावह विरोध हुन् । एउटा यस्तो विरोध, जसले एउटै प्रश्न बारम्बार उठाइरहेको छ- नागरिकलाई देशमै सम्मानपूर्वक श्रम गरेर बाँच्ने अधिकार कहिले सुनिश्चित हुन्छ ?

एउटा ह्वील लकले निभाएको जीवन

मुगुको विकट सोरु गाउँपालिकाबाट रोजगारीको सपना बोकेर काठमाडौं आएका गणेश नेपालीको जीवनको आधार थियो—पठाओ चलाउने एउटा मोटरसाइकल । बिहीबार दिउँसो राहदानी विभागअगाडि महानगर प्रहरीले ‘नो पार्किङ’ भन्दै उनको मोटरसाइकलमा ह्वील लक लगाइदियो ।

सामान्य प्रशासनिक कारबाहीजस्तो देखिने यो घटनाले केही मिनेटमै दुःखद मोड लियो । प्रत्यक्षदर्शीका अनुसार गणेशले आफूले सडक अवरोध नगरेको, अरूका मोटरसाइकल छोडेर आफ्नोमा मात्र किन कारबाही गरिएको ? भन्दै प्रश्न गरेका थिए । त्यसपछि नगर प्रहरीसँग उनको चर्काचर्की पर्‍‍यो ।

घटनापछि सार्वजनिक भएका भिडियोहरूमा उनले पटक–पटक आफूमाथि अन्याय भएको गुनासो गरिरहेको सुनिन्छ । त्यसपछि उनले आफ्नै मोटरसाइकलबाट पेट्रोल निकाले, शरीरमा खन्याए र आगो लगाए । केही क्षणको आवेगले एउटा जीवन समाप्त गरिदियो । तर त्यो आगोले राज्यको संवेदनशीलता, सेवा प्रणाली र नागरिकप्रतिको व्यवहारबारे गम्भीर बहस सुरु गरिदिएको छ ।

प्रेम आचार्यले छोडेको त्यो प्रश्न

गणेशको घटनाले धेरैलाई तीन वर्षअघिको प्रेमप्रसाद आचार्यको आत्मदाह सम्झायो । प्रेम कुनै अपराधी थिएनन् । उनी एउटा साना उद्यमी थिए, जसले व्यवसाय गरेर बाँच्न खोजेका थिए । तर बैंकको चर्को ब्याज, व्यापारिक सिन्डिकेट, सरकारी बेवास्ता र आर्थिक संकटले उनलाई यति धेरै थिच्यो कि अन्ततः उनले संसद् भवनअगाडि आत्मदाह गरे ।

मृत्युअघि उनले फेसबुकमा सार्वजनिक गरेको २५ बुँदे सन्देशमा साना व्यवसायीको पीडा, आर्थिक सुधारको आवश्यकता र राज्यको असफल नीतिबारे विस्तृत रूपमा लेखेका थिए । प्रेमको माग थियो— देशमै इमानदारीपूर्वक काम गरेर बाँच्न पाउने वातावरण । तीन वर्षपछि गणेशको मौन विद्रोहले पनि लगभग त्यही सन्देश दोहोर्‍याएको छ ।

सरकार फेरिए, तर नागरिकको पीडा किन फेरिएन ?

प्रेम आचार्यको आत्मदाहयता मुलुकमा सरकार बदलियो । सत्ता समीकरण फेरिए । नेतृत्व फेरियो । नयाँ अनुहारहरू सत्तामा पुगे । तर आम नागरिकको दैनिक संघर्ष भने उस्तै रह्यो ।

साना उद्यमी, श्रमजीवी र दैनिक कमाएर खाने वर्गले अझै पनि राज्यका कार्यालयमा सम्मानभन्दा अपमान, सहजताभन्दा झन्झट र सहयोगभन्दा कठोर व्यवहार भोगिरहेको गुनासो गरिरहेका छन् । यसैले अहिले धेरैले प्रश्न गरिरहेका छन्—यदि सरकार मात्र फेरिने हो तर नागरिकको अवस्था नफेरिने हो भने परिवर्तनको अर्थ के रह्यो ?

हिजोको आलोचना, आजको मौनता

प्रेम आचार्यले आत्मदाह गरेपछि तत्कालीन काठमाडौं महानगर प्रमुख बालेन्द्र शाहले सामाजिक सञ्जालमा लेखेका थिए— ‘यदि कुनै नागरिक आत्मदाह गर्न बाध्य हुन्छ भने त्यो राज्यको चरम असफलताको संकेत हो ।’ उनले सामाजिक सञ्जालमा नागरिकको पीडा नबुझ्ने राज्य संयन्त्रलाई कडा शब्दमा आलोचना गरेका थिए ।

त्यसैगरी, त्यसबेला राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका सभापति रवि लामिछानेले पनि प्रेमप्रसाद आचार्यप्रति श्रद्धाञ्जली व्यक्त गर्दै यस्तो अवस्था आउनुमा आफूहरू पनि जिम्मेवार रहेको स्वीकार गरेका थिए ।

उनले नयाँ राजनीतिक शक्तिले समेत आशा जगाउन नसकेको भन्दै सार्वजनिक रूपमा दुःख व्यक्त गरेका थिए । तर गणेश नेपालीको घटनापछि उनीहरूको मौनतामाथि सामाजिक सञ्जालदेखि राजनीतिक वृत्तसम्म प्रश्न उठिरहेका छन् । हिजो राज्यको असफलता भन्दै आलोचना गर्ने नेताहरू आज आफैँ सत्ताको केन्द्रमा हुँदा किन मौन छन् भन्ने बहस तीव्र बनेको छ ।

दुई आत्मदाह तर एउटै सन्देश

प्रेम आचार्य र गणेश नेपालीको परिस्थिति फरक थियो । एकजना उद्यमी थिए, अर्का श्रम गरेर जीविका चलाउने युवा । तर दुवैको अन्तिम सन्देश एउटै थियो— ‘हामीलाई देशमै सम्मानपूर्वक बाँच्न देऊ।’

राज्यले नियम लागू गर्नुपर्छ । कानुन सबैका लागि बराबर हुनुपर्छ । तर कानुन कार्यान्वयन गर्ने क्रममा नागरिकको आत्मसम्मान, जीविकोपार्जन र मानसिक अवस्थाप्रति संवेदनशीलता गुमाइयो भने त्यसको मूल्य कहिलेकाहीँ एउटा जीवनले तिर्नुपर्छ।

प्रेम र गणेशको शरीरमा सल्किएको आगो अब निभिसकेको छ । तर उनीहरूले उठाएका प्रश्नहरू अझै जलिरहेका छन् ।
समस्या केवल दुई व्यक्तिको मृत्यु होइन, समस्या त्यो व्यवस्था हो, जहाँ इमानदारीपूर्वक काम गरेर बाँच्न खोज्ने नागरिकले अन्तिम विकल्पका रूपमा आफ्नै शरीरमा आगो लगाउनुपर्ने अवस्था महसुस गर्छ ।

प्रेम र गणेश अब फर्केर आउने छैनन् । तर यदि उनीहरूको चित्कार पनि राज्यले नसुन्ने हो भने भोलि अर्को गणेश र अर्को प्रेम जन्मिन धेरै समय लाग्ने छैन ।