चीनको राजधानी बेइजिङ आज विज्ञान, प्रविधि र आधुनिक विकासको विश्व–केन्द्रका रूपमा चिनिन्छ । तर के तपाईंलाई थाहा छ, यही आधुनिक सहरको बीचमा ७५० वर्षभन्दा पुरानो एउटा यस्तो ऐतिहासिक सम्पदा ठिङ्ग उभिएको छ, जसले नेपाल र चीनबीचको सांस्कृतिक सम्बन्धलाई आज पनि जीवित राखेको छ । सिछङ जिल्लाको फुछङमन क्षेत्रमा अवस्थित यो सम्पदा हो- नेपाली वास्तुकलामा निर्मित प्रसिद्ध श्वेतचैत्य । यसलाई ‘म्याओयिङ टेम्पल’ वा ‘ह्वाइट पेगोडा’ भनेर पनि चिनिन्छ ।

को थिए अरनिको ?
अरनिको नेपाली इतिहासका एक अत्यन्तै प्रतिभाशाली कलाकार, वास्तुविद् र राष्ट्रिय विभूति हुन्, जसले नेपाललाई मात्र होइन, चीनसम्म नेपाली कला र संस्कृतिको पहिचान पुर्‍याएका थिए । उनको जन्म सन् १२४४ मा ललितपुरमा भएको मानिन्छ । उनका बुबा लाखाँना र आमा सुमाखची थिए भने बाजे मितिअर र बजै सुङती लाछिमे रहेको अभिलेखमा उल्लेख छ ।

बाल्यकालदेखि नै अरनिको अत्यन्त तेज बुद्धिका थिए । उनले कुरा छिट्टै बुझ्ने, सिकेको कुरा तुरुन्त ग्रहण गर्ने र असाधारण स्मरणशक्ति भएको बालकका रूपमा चिनिन्थे ।

सानै उमेरदेखि उनी बौद्ध धर्म र यसको दर्शनप्रति आकर्षित थिए । बौद्ध ग्रन्थहरू पढ्दा वा सुन्दा उनले ती कुरा सजिलै सम्झिन सक्थे । यही कारणले उनी अध्ययन र कलात्मक अभ्यासमा अन्य बालबालिकाभन्दा अगाडि थिए । उमेर बढ्दै जाँदा अरनिकोले चित्रकला, मूर्तिकला र नाप–तौलसम्बन्धी ज्ञान पनि हासिल गरे । उनी केवल चित्र बनाउन मात्र होइन, धातुका मूर्तिहरू ढाल्ने काममा पनि दक्ष बने, जसले उनको बहुआयामिक प्रतिभा देखाउँछ ।

अरनिकोका साथी पनि विभिन्न कलामा संलग्न थिए । कसैले चित्रकला सिक्थे, कसैले मूर्तिकला त कसैले वास्तुकला र नाप–तौलसम्बन्धी ज्ञान । तर, अरनिकोको विशेषता भनेको कुनै पनि कुरा एकपटक सुनेपछि सजिलै सम्झिने र त्यसलाई व्यवहारमा उतार्ने क्षमता थियो । यही कारण उनी सानै उमेरमा कुशल कलाकारका रूपमा चिनिन थाले ।

उनको जीवनकालमा सन् १२५५ मा ठूलो भूकम्प गएको थियो, जसले नेपालमा ठूलो जनधनको क्षति पुर्‍याएको उल्लेख पाइन्छ । यस समयमा पनि अरनिकोले आफ्नो कला र साधनालाई निरन्तर अगाडि बढाइरहेका थिए । उनले विवाह पनि गरिसकेका थिए र उनकी पत्नीको नाम चैत्यलक्ष्मी रहेको अभिलेखमा उल्लेख छ ।

यो श्वेतचैत्य केवल धार्मिक संरचना मात्र होइन, यो नेपाली कला र पहिचानको अन्तर्राष्ट्रिय प्रतीक हो । १३औँ शताब्दीमा राष्ट्रिय विभूति अरनिकोको नेतृत्वमा निर्माण भएको यो विशाल संरचना आज पनि नेपालीहरूका लागि गौरवको विषय बनेको छ । करिब ७५० वर्षअघि नै नेपाली कलाकारहरू चीनसम्म पुगेर यस्तो अद्भुत वास्तुकला निर्माण गर्नु आज पनि धेरैका लागि आश्चर्यलाग्दो ऐतिहासिक तथ्य हो ।

यो श्वेतचैत्य केवल धार्मिक संरचना मात्र होइन, यो नेपाली कला र पहिचानको अन्तर्राष्ट्रिय प्रतीक हो । १३औँ शताब्दीमा राष्ट्रिय विभूति अरनिकोको नेतृत्वमा निर्माण भएको यो विशाल संरचना आज पनि नेपालीहरूका लागि गौरवको विषय बनेको छ ।

इतिहासअनुसार, अरनिको सन् १२६० तिर करिब ८० जना नेपाली कलाकारहरूको टोली लिएर तिब्बत हुँदै चीन पुगेका थिए । त्यतिबेला चीनमा युआन राजवंशको शासन थियो । सम्राट कुबलान खान उत्कृष्ट कलाकारहरूको खोजीमा थिए । उनले नेपाली कलाकारहरूको सीप र क्षमता देखेर प्रभावित भई अरनिकोलाई दरबारमै उच्च जिम्मेवारी दिए । उनले चीनमा नेपाली कला, वास्तुकला र शिल्पलाई स्थापित गर्ने अवसर पाएको ऐतिहासिक तथ्य भेटिन्छ । सन् १३०६ मा बिरामी भएर अरनिकोको मृत्यु भएको थियो ।

यसै क्रममा सन् १२७१ मा श्वेतचैत्य निर्माण सुरु भई सन् १२७९ मा सम्पन्न भएको मानिन्छ । यो संरचना पूर्ण रूपमा नेपाली स्तूप शैलीमा आधारित छ । गोलाकार आधार, माथि उठ्दै गएको सुन्दर गगनचुम्बी संरचना र कलात्मक डिजाइन यसका मुख्य विशेषता हुन् । त्यतिबेलाको इन्जिनियरिङ क्षमताअनुसार यो अत्यन्तै उन्नत र अद्वितीय निर्माण मानिन्छ ।

अरनिकोले चीनमा केवल यो चैत्य मात्र होइन, तीनवटा ठूला प्यागोडा, नौवटा गुम्बा र थुप्रै कलात्मक संरचनाहरू निर्माण गरेका थिए । उनले कला विद्यालय स्थापना गरेर सयौँ चिनियाँ कलाकारलाई प्रशिक्षण पनि दिएका थिए । वास्तुकलासँगै उनी काष्ठकला, चित्रकला र इन्जिनियरिङमा समेत निपुण थिए ।

तर, यो सम्पदाको इतिहास केवल निर्माणमा मात्र सीमित छैन, यसको यात्रा सङ्घर्षपूर्ण पनि छ । सन् १३६८ मा युआन राजवंशको पतनपछि यस क्षेत्रमा ठूलो क्षति भयो । सन् १९०० मा विदेशी सेनाको आक्रमणका क्रममा पनि मन्दिर परिसर प्रभावित भयो । सन् १९७६ को शक्तिशाली भूकम्पले समेत यसलाई ठूलो क्षति पुर्‍यायो । साथै, सांस्कृतिक क्रान्तिको समयमा यसको केही भागमा परिवर्तन र क्षति भएको थियो ।

यी सबै चुनौतीका बाबजुद चीन सरकारले यसलाई अत्यन्त महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक सम्पदाका रूपमा संरक्षण गर्दै आएको छ । सन् १९६१ मा यसलाई राष्ट्रिय सांस्कृतिक सम्पदा सूचीमा समावेश गरिएको थियो । त्यसपछि निरन्तर जीर्णोद्धार र पुनर्निर्माणमार्फत यसको मौलिक स्वरूप जोगाउने प्रयास गरिएको छ । विशेष गरी सन् १९७८ पछि पुनर्निर्माण गरी सन् १९८० देखि सर्वसाधारणका लागि खुला गरिएको हो ।

श्वेतचैत्य परिसर अझ विशेष हुनुको अर्को कारण यहाँ अरनिकोको शालिक राखिनु पनि हो, जसले नेपाली कलाकारको योगदानलाई सम्मानित बनाएको छ । यो शालिक चीनमा अध्ययन गरेका नेपालीहरूको संस्था ‘अरनिको समाज’ ले सन् २००२ मा स्थापना गरेको हो । यसले नेपाली पहिचानलाई चीनमा अझ मजबुत रूपमा प्रस्तुत गर्छ ।

अझ रोचक कुरा त के छ भने, यो स्थल नेपाली पर्यटकका लागि विशेष सम्मानको ठाउँ मानिन्छ । यहाँ प्रवेशमा नेपालीलाई विशेष सुविधा दिइने गरिएको छ । यही कारण यो स्थान नेपालीहरूको गौरव र भावनात्मक सम्बन्धको केन्द्र बनेको छ ।

समय–समयमा यहाँ नेपाल–चीन सांस्कृतिक सप्ताह, प्रदर्शनी र मैत्री कार्यक्रम पनि आयोजना हुन्छन्, जसले दुई देशबीचको सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाउँछ । यही ऐतिहासिक सम्पदाले दुई देशबीचको सहकार्य, विश्वास र सांस्कृतिक आदान–प्रदानलाई निरन्तरता दिइरहेको छ ।

आज आधुनिक बेइजिङको बीचमा उभिएको यो श्वेतचैत्य केवल ढुङ्गाको संरचना मात्र होइन, यो नेपाली प्रतिभा, इतिहास र अन्तर्राष्ट्रिय सम्मानको जीवित प्रमाण हो । यसले हरेक आगन्तुकलाई सन्देश दिन्छ- कला, संस्कृति र मित्रता सीमाहीन हुन्छन् । ७५० वर्षपछि पनि त्यो सम्बन्ध अझै उस्तै बलियो भएर उभिएको छ ।