काठमाडौँ – नेपालमा हरेक वर्ष असोज १ गते विश्वकर्मा पूजा मनाइन्छ । विशेषगरी उद्योग, कलकारखाना, वर्कसप, निर्माण क्षेत्र तथा प्राविधिक काममा संलग्नहरूले यस दिन भगवान् विश्वकर्माको पूजा गर्नुका साथै आफूले दैनिक प्रयोग गर्ने मेसिन, औजार, सवारीसाधन र विभिन्न उपकरणको समेत पूजा गर्छन् ।

काममा प्रयोग हुने साधन सफा गर्ने, सजाउने र पूजा गर्ने यो परम्परा पछिल्लो समय धार्मिक आस्थासँगै श्रम, सीप र प्रविधिप्रतिको सम्मानको प्रतीकसमेत बनेको छ । नेपालमा असोज १ गतेलाई विश्वकर्मा दिवसका रूपमा मनाउने चलन छ ।

तर विश्वकर्मा पूजा केवल मेसिनको पूजा गर्ने पर्व भने होइन । यसको पछाडि भगवान् विश्वकर्मासँग जोडिएको लामो धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परा छ । हिन्दू धार्मिक मान्यतामा विश्वकर्मालाई देवताका शिल्पी, वास्तुकार तथा निर्माणका देवताका रूपमा वर्णन गरिएको छ । अर्थात् निर्माण, सिर्जना, शिल्प, वास्तुकला र प्राविधिक सीपसँग विश्वकर्माको सम्बन्ध जोडिन्छ ।

को हुन् भगवान् विश्वकर्मा ?

विश्वकर्माको उल्लेख निकै पुरानो वैदिक साहित्यमा पाइन्छ । ऋग्वेदको दशौँ मण्डलमा ‘विश्वकर्मन्’ नाम पाँचपटक उल्लेख भएको देखिन्छ । वैदिक सन्दर्भमा विश्वकर्मा केवल कुनै भवन वा मेसिन बनाउने देवताका रूपमा मात्र नभई सृष्टिको रचनात्मक शक्तिसँग सम्बन्धित अवधारणाका रूपमा पनि प्रस्तुत भएका छन् । पछिल्ला हिन्दू धार्मिक ग्रन्थ तथा पुराणहरूमा भने उनको स्वरूप देवताका वास्तुकार र शिल्पीका रूपमा अझ स्पष्ट हुँदै गएको पाइन्छ ।

धार्मिक कथाअनुसार विश्वकर्माले देवताका लागि विभिन्न दिव्य संरचना, नगर, महल तथा अस्त्र-शस्त्र निर्माण गरेका थिए । महाभारतमा उनलाई देवताका सभाभवन तथा द्वारकाजस्ता नगर निर्माणसँग जोडिएको छ । रामायण तथा अन्य पौराणिक परम्परामा पनि उनको वास्तुकला र निर्माण कौशलको चर्चा पाइन्छ । यद्यपि यी विवरणहरू धार्मिक तथा पौराणिक मान्यता हुन्, प्रमाणित ऐतिहासिक घटना होइनन् ।

विश्वकर्मालाई भगवान् विष्णुको सुदर्शन चक्र, भगवान् शिवको त्रिशूल तथा इन्द्रको वज्रजस्ता दिव्य अस्त्र निर्माणसँग पनि जोड्ने धार्मिक कथाहरू छन् । यही कारण शिल्प, धातुकर्म, काष्ठकला, निर्माण तथा विभिन्न प्राविधिक सीपसँग सम्बन्धित समुदायमा विश्वकर्माप्रतिको श्रद्धा विशेष रहँदै आएको हो ।

विश्वकर्मा पूजा कहिलेदेखि मनाउन थालियो ?

विश्वकर्मा पूजा ठ्याक्कै कुन वर्ष वा समयदेखि सुरु भयो भन्ने निश्चित ऐतिहासिक प्रमाण छैन । यही विषयमा एउटा महत्वपूर्ण कुरा के हो भने भगवान् विश्वकर्मासम्बन्धी धार्मिक अवधारणा र आज कारखाना तथा मेसिनमा गरिने ‘विश्वकर्मा पूजा’ एउटै समयको परम्परा होइनन् ।

विश्वकर्माको अवधारणा वैदिक साहित्यसम्म पुग्छ । तर आधुनिक अर्थमा उद्योग, कलकारखाना, मेसिन र औजारको सामूहिक पूजा गर्ने चलन औद्योगिकीकरणसँगै विशेष रूपमा विकसित भएको देखिन्छ । भारतको औद्योगिक क्षेत्र, विशेषगरी बङ्गालमा, विश्वकर्मा पूजाको आधुनिक स्वरूप श्रमिक, कारीगर र औद्योगिक समुदायसँग जोडिँदै गएको अध्ययनहरूमा उल्लेख छ । कोलकाताको श्रमिक तथा औद्योगिक इतिहाससँग सम्बन्धित अध्ययनले पनि विश्वकर्मा पूजालाई आधुनिक औद्योगिक समुदायमा विकसित भएको महत्वपूर्ण धार्मिक-सामाजिक अभ्यासका रूपमा हेर्छ ।

किन मेसिन र औजारको पूजा गरिन्छ ?

विश्वकर्मा पूजा गर्दा भगवानको मूर्ति वा तस्बिर राखेर पूजा गर्नुका साथै कार्यस्थलमा प्रयोग हुने मेसिन, औजार, उपकरण र सवारीसाधनको पूजा गर्ने मुख्य परम्परा छ । मेसिन सफा गर्ने, फूलमाला लगाउने, अबिर-अक्षता चढाउने तथा प्रसाद चढाउने गरिन्छ ।

यसको धार्मिक आधार विश्वकर्मालाई निर्माण र प्रविधिका देवताका रूपमा मानिनु हो । आफूले काम गर्ने साधनलाई भगवान् विश्वकर्माको सिर्जनात्मक शक्तिसँग जोडेर त्यसको सम्मान गर्ने परम्परा विकसित भएको मानिन्छ । कतिपय स्थानमा यस दिन मेसिन तथा औजार प्रयोग नगरी विश्राम दिने चलनसमेत छ ।

धार्मिक विश्वासअनुसार विश्वकर्माको पूजा गरेमा कार्यक्षेत्रमा सफलता, उन्नति र समृद्धि प्राप्त हुने तथा मेसिन र उपकरणमा समस्या नआउने विश्वास गरिन्छ । आधुनिक दृष्टिले हेर्दा भने यो पर्वले आफ्नो काम, सीप र काममा सहयोग गर्ने उपकरणप्रति सम्मान व्यक्त गर्ने अवसर पनि दिन्छ ।

विश्वकर्मा पूजा कुनै एउटा पेसामा सीमित छैन । परम्परागत रूपमा कारीगर, लोहार, सुनार, ताम्रकार, सिकर्मी, मूर्तिकार तथा निर्माणसँग जोडिएका व्यक्तिहरूले विश्वकर्मालाई आराध्य देवका रूपमा मान्दै आएका छन् । अहिले भने यसको दायरा निकै फराकिलो भएको छ ।

इन्जिनियर, मेकानिक, वेल्डर, इलेक्ट्रिसियन, निर्माण मजदुर, उद्योगी, कारखानाका कर्मचारी, सवारी चालक तथा विभिन्न प्राविधिक क्षेत्रमा काम गर्नेहरूले समेत विश्वकर्मा पूजा मनाउने गरेका छन् । कारखाना, ग्यारेज, मोटर वर्कसप, निर्माण कम्पनी, उद्योग तथा कार्यालयमा सामूहिक रूपमा पूजा गर्ने चलन पनि बढेको छ ।

धार्मिक पर्वसँगै श्रम र प्रविधिको सम्मान

विश्वकर्मा पूजाको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष धार्मिक आस्थासँगै श्रम र सीपलाई सम्मान गर्ने सन्देश पनि हो । कुनै वस्तु वा संरचना निर्माण गर्न केवल सामग्री पर्याप्त हुँदैन, त्यसका लागि ज्ञान, सीप, मेहनत र प्रविधि आवश्यक हुन्छ । विश्वकर्मा पूजाले यही सिर्जनात्मक श्रमलाई धार्मिक प्रतीकमार्फत सम्मान गर्ने अवसर दिएको देखिन्छ ।

आजको समयमा मेसिन र प्रविधि मानिसको दैनिक जीवनको महत्वपूर्ण हिस्सा बनिसकेको छ । उद्योगदेखि निर्माणस्थल, यातायातदेखि सूचना प्रविधिसम्म हरेक क्षेत्रमा उपकरणको भूमिका छ । त्यसैले परम्परागत औजारदेखि आधुनिक मेसिनसम्म पूजा गर्ने विश्वकर्मा पूजाले पुरानो धार्मिक मान्यतालाई आधुनिक जीवनसँग जोडेको छ ।

यस अर्थमा विश्वकर्मा पूजा केवल भगवान् विश्वकर्माको आराधना गर्ने दिन मात्र नभई सिर्जना गर्ने हात, सीप, श्रम र प्रविधिप्रति सम्मान व्यक्त गर्ने पर्वका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ । धार्मिक मान्यता आफ्नो ठाउँमा भए पनि यसको सामाजिक सन्देश भने काम गर्ने मानिस र काममा प्रयोग हुने साधनको महत्त्वलाई स्वीकार गर्नु हो ।