हाम्रो समाजमा शाकाहारी र मांसाहारीबारे धेरैलाई थाहा छ। कसैले मासु खान्छन्, कसैले खाँदैनन्। तर मासु नखाने मानिसले दूध, दही, घिउ, पनिर र अण्डासमेत खाँदैनन् भन्दा धेरैलाई अचम्म लाग्न सक्छ। अझ उनीहरूले खानपानमा मात्र नभई लुगा, जुत्ता र सौन्दर्य सामग्रीको छनोटमा समेत जनावरबाट प्राप्त हुने वस्तु प्रयोग नगर्ने प्रयास गर्छन् भन्दा यो कस्तो जीवनशैली हो भन्ने जिज्ञासा पैदा हुनु स्वाभाविक हो।

यही जीवनशैलीलाई भनिन्छ- ‘भेगन’। पछिल्लो समय विश्वका विभिन्न देशमा चर्चामा रहेको भेगन अवधारणा केवल खानपानको विकल्प मात्र होइन, जनावरको हित, वातावरण संरक्षण र व्यक्तिगत मान्यतासँग जोडिएको जीवनशैली पनि हो।

के हो भेगन ?

सामान्यतया मासु नखाने मानिसलाई शाकाहारी भनिन्छ। तर शाकाहारी सबैले एउटै प्रकारको खाना खाँदैनन्। कतिपयले दूध, दही, घिउ र पनिर खान्छन् भने केहीले अण्डासमेत खान्छन्। भेगन जीवनशैली अपनाउने मानिसले भने जनावरबाट प्राप्त हुने कुनै पनि खानेकुरा नखाने प्रयास गर्छन्।

उनीहरूले कुखुरा, खसी, राँगा, माछालगायतको मासु मात्र होइन, गाईभैँसीको दूध, दही, घिउ, बटर, पनिर, अण्डा र महसमेत खाँदैनन्। यसको सट्टा वनस्पतिबाट प्राप्त हुने खाद्यपदार्थ प्रयोग गर्छन्।

उदाहरणका लागि, दूधको सट्टा सोया मिल्क वा ओट मिल्क, जनावरको मासुको सट्टा दाल, चना, राजमा वा भटमासबाट तयार गरिएका परिकार खान सकिन्छ। यसरी हेर्दा भेगन हुनु भनेको मासु नखाने निर्णयमा मात्र सीमित नभई खानाको स्रोतबारे पनि सचेत हुनु हो।

कसरी सुरु भयो भेगन अवधारणा ?

भेगन शब्दको औपचारिक प्रयोग सन् १९४४ मा बेलायतमा सुरु भएको मानिन्छ। डोनाल्ड वाटसन र उनका सहकर्मीहरूले दूध तथा अन्य दुग्धजन्य पदार्थसमेत प्रयोग नगर्ने शाकाहारीहरूका लागि यो शब्द प्रयोग गर्न थालेका थिए।

त्यतिबेला यो अवधारणा मुख्यतः जनावरको प्रयोग र त्यसबाट प्राप्त हुने उत्पादनसँग जोडिएको थियो। समयसँगै यसको दायरा विस्तार भयो। आज भेगन जीवनशैली अपनाउने धेरै मानिसले खानपानसँगै कपडा, जुत्ता, झोला र सौन्दर्य सामग्री छनोट गर्दा पनि जनावरको प्रयोग भएको छ कि छैन भन्ने कुरामा ध्यान दिन्छन्।

उदाहरणका लागि, जनावरको छालाबाट बनेका जुत्ता तथा झोला, ऊनका कपडा वा रेशमबाट बनेका सामग्री प्रयोग नगर्ने प्रयास गर्छन्। कतिपयले जनावरमाथि परीक्षण गरिएका सौन्दर्य सामग्रीबाट पनि टाढा रहने छनोट गर्छन्। यद्यपि, सबै भेगन व्यक्तिले जीवनका हरेक पक्षमा समान नियम पालना गर्छन् भन्ने होइन।

किन रोज्छन् मानिसहरूले यस्तो जीवनशैली ?

भेगन जीवनशैली अपनाउनुका पछाडि विभिन्न कारण छन्। तीमध्ये जनावरप्रतिको संवेदना एउटा प्रमुख कारण हो। जनावरलाई मानिसको खानपान, कपडा तथा अन्य आवश्यकताका लागि प्रयोग गर्ने प्रवृत्ति कम गर्नुपर्छ भन्ने मान्यता राख्नेहरू भेगन बन्छन्। उनीहरू जनावरले पनि पीडा महसुस गर्ने भएकाले सकेसम्म त्यस्तो पीडा र शोषण कम गर्नुपर्ने तर्क गर्छन्।

अर्को कारण वातावरण संरक्षण हो। पशुपालनमा जमिन, पानी र अन्य स्रोतसाधन प्रयोग हुन्छन्। यसले उत्पादन गर्ने हरितगृह ग्यासको मात्रा पनि पशुपालनको प्रकार र उत्पादन प्रक्रियाअनुसार फरक पर्छ। त्यसैले केही मानिस वनस्पतिमा आधारित खानपान रोजेर वातावरणमा पर्ने प्रभाव घटाउन योगदान दिन चाहन्छन्।

स्वास्थ्य पनि भेगन जीवनशैली रोज्नुको एउटा कारण हो। फलफूल, तरकारी, गेडागुडी, साबुत अन्न र बदामजस्ता खानेकुराले शरीरलाई आवश्यक फाइबर, भिटामिन तथा खनिज उपलब्ध गराउन सक्छन्। तर भेगन हुँदैमा स्वतः स्वस्थ भइन्छ भन्ने होइन। खानपान सन्तुलित हुनु आवश्यक छ।

नेपालमा भेगन बन्न कत्तिको सम्भव छ ?

नेपालको खानपान संस्कृतिमा दाल, भात, तरकारी, सागसब्जी, गेडागुडी र फलफूलको महत्त्वपूर्ण स्थान छ। त्यसैले यहाँ भेगन खानपान अपनाउन असम्भव छैन। दालभात, तरकारी र अचारजस्ता सामान्य परिकार पनि जनावरबाट प्राप्त सामग्री प्रयोग नगरी तयार गर्न सकिन्छ।

तर खाना बनाउने तरिकामा ध्यान दिनुपर्छ। दाल वा तरकारीमा घिउ, बटर वा दूध मिसाइएको छ भने त्यो पूर्ण रूपमा भेगन हुँदैन। त्यस्तै, बजारमा पाइने बिस्कुट, चकलेट, केक र अन्य प्रशोधित खाद्यपदार्थमा दूध, अण्डा वा अन्य जनावरजन्य सामग्री हुन सक्छन्। त्यसैले सामग्रीको विवरण पढ्ने बानी पनि आवश्यक हुन्छ।

के भेगन खानपान स्वास्थ्यका लागि पर्याप्त हुन्छ ?

यो विषयमा अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष पनि छ। दूध, अण्डा र अन्य जनावरजन्य खानेकुरा नखाने भएकाले तिनबाट प्राप्त हुने पोषक तत्त्वको विकल्प खोज्नुपर्छ।

विशेषगरी भिटामिन ‘बी-१२’ मा ध्यान दिन आवश्यक हुन्छ। यो भिटामिन प्राकृतिक रूपमा पर्याप्त मात्रामा वनस्पतिजन्य खानेकुराबाट प्राप्त गर्न कठिन हुन्छ। त्यसैले भेगन व्यक्तिले आवश्यकताअनुसार भिटामिन ‘बी-१२’ भएका खाद्यपदार्थ वा पूरक (सप्लिमेन्ट) सेवन गर्नुपर्ने हुन सक्छ। प्रोटिन, आइरन, क्याल्सियम, भिटामिन ‘डी’ र ओमेगा-३ पनि पर्याप्त मात्रामा प्राप्त हुने गरी खानपान मिलाउनुपर्छ।

यसैले भेगन जीवनशैली अपनाउँदा केवल खानेकुरा त्याग्नु पर्याप्त हुँदैन। त्यसको सट्टा शरीरलाई आवश्यक पोषण कसरी प्राप्त गर्ने भन्ने कुरा बुझ्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

भेगन हुनु भनेको के हो ?

भेगनलाई केवल शाकाहारीको अर्को नामका रूपमा बुझ्नु सही हुँदैन। शाकाहारी र भेगनबीचको मुख्य भिन्नता जनावरबाट प्राप्त हुने दूध, दही, घिउ, अण्डा तथा अन्य उत्पादनको प्रयोगमा देखिन्छ। भेगन जीवनशैलीले खानपानबाहेक अन्य उपभोगका क्षेत्रमा पनि जनावरको प्रयोग सकेसम्म कम गर्ने प्रयास गर्छ।

कसैले जनावरको हितका लागि, कसैले वातावरणको संरक्षणका लागि त कसैले व्यक्तिगत स्वास्थ्य वा मान्यताका आधारमा यस्तो जीवनशैली रोज्न सक्छन्। सबैको कारण एउटै नहुन सक्छ।

अन्ततः भेगन जीवनशैलीको मूल प्रश्न केवल ‘के खाने?’ भन्ने होइन, ‘हामीले प्रयोग गर्ने वस्तु कहाँबाट आउँछ र त्यसको प्रभाव के पर्छ?’ भन्ने पनि हो। यही सोचले यसलाई सामान्य खानपानको छनोटभन्दा फरक र चासोको विषय बनाएको छ।