काठमाडौँ – आज चैत ५ गते, शरीरमा तेल लगाउने र नीमको पात खाने दिनका रूपमा मनाइँदै छ । नेपाली पात्रोअनुसार नयाँ वर्षको पूर्वसन्ध्यामा नीमको पात खाने र तेल लगाउने चलन विशेष रूपमा प्रचलित छ ।

हाम्रो समाजमा कुनै पनि चाडपर्व सुरु हुनुअघि शरीरमा तेल लगाउने परम्परा निकै पुरानो हो । होली र तिहारजस्ता पर्वमा पनि केही दिनअघिदेखि नै तेल लगाएर चाडको औपचारिक सुरुवात गर्ने गरिन्छ । यसले शरीरलाई स्फूर्ति दिने मात्र नभई, एक प्रकारको शुद्धीकरणको प्रतीकका रूपमा पनि लिइन्छ ।

शरीरमा तेल लगाउँदा छाला मुलायम हुने र मांसपेशी मजबुत हुने विश्वास गरिन्छ । नीम खाने र तेल लगाउने यी अभ्यास केवल सांस्कृतिक परम्परा मात्र नभएर स्वास्थ्यसँग पनि जोडिएका छन् । आन्तरिक र बाह्य दुवै रूपमा स्वास्थ्य सन्तुलन कायम गर्ने उद्देश्यले यी चलनको विकास भएको देखिन्छ ।

नयाँ वर्षको अवसरमा प्रचलित यी परम्पराले हामीलाई स्वास्थ्यप्रति सचेत गराउने मात्र होइन, पुराना तीतोपन भुलेर नयाँ आशा, ऊर्जा र सम्बन्धको न्यानोपनसँगै अघि बढ्न प्रेरित गर्छन् ।

तेल मालिस र स्वास्थ्य
परम्परागत रूपमा मनाइने यस्ता प्रचलन केवल सांस्कृतिक अभ्यास मात्र नभई स्वास्थ्यसँग पनि गहिरो सम्बन्ध राख्ने चिकित्सक बताउँछन् । प्राकृतिक तथा आयुर्वेदिक चिकित्सक डा. लक्ष्मण पौडेल भन्छन्, “यो चलन कसले र कहिलेदेखि चलायो भन्ने यकिन नभए पनि मौसम परिवर्तनको समयमा शरीरलाई रोगसँग जुध्न सक्षम बनाउन र छालाको संरक्षण गर्न तेल मालिस अत्यन्तै उपयोगी मानिन्छ ।”

उनका अनुसार शरीरमा तेल लगाउनाले छालालाई सुक्खा हुनबाट जोगाउन, रक्तसञ्चार सुधार गर्न तथा शरीरलाई न्यानो राख्न मद्दत पुग्छ । त्यस्तै, तेल मालिसले छालाको सुरक्षात्मक तह मजबुत बनाउने र तनाव कम गर्न सहयोग पुर्‍याउने डा. पौडेलले बताए ।

‘तीतो अमृत’ नीमको महत्त्व
नीमलाई ‘तीतो अमृत’ का रूपमा चिनिन्छ । नयाँ वर्ष सुरु हुनुअघि यसको पात चपाउनु विगतका तीतोपनलाई स्वीकार गर्दै नयाँ वर्षको मिठासलाई स्वागत गर्ने सांकेतिक अभ्यास हो । यसका साथै स्वास्थ्यका दृष्टिकोणले पनि नीम अत्यन्तै उपयोगी मानिन्छ ।

यसमा पाइने ‘एन्टी-इन्फ्लेमेटरी’ गुणले छालाका समस्या जस्तै- चायाँ र डन्डीफोर नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्छ । नियमित प्रयोगले छालाको सौन्दर्यमा सुधार ल्याउने विश्वास गरिन्छ ।

आयुर्वेदमा प्राचीनकालदेखि नै नीमलाई महत्त्वपूर्ण औषधिका रूपमा प्रयोग गरिँदै आएको छ । यसमा पाइने ‘एन्टी-इन्फ्लेमेटरी’ गुणले छालाका समस्या जस्तै- चायाँ र डन्डीफोर नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्छ । नियमित प्रयोगले छालाको सौन्दर्यमा सुधार ल्याउने विश्वास गरिन्छ । दुई भाग नीमको रस र एक भाग शुद्ध महको अनुपातमा सेवन गर्दा शरीरलाई थप लाभ हुने मान्यता छ ।

त्यसैगरी, नीमको पात खानाले पेटसम्बन्धी समस्या कम हुने र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढ्ने विश्वास गरिन्छ । तर, नीम खाँदा चिकित्सकको सल्लाहबिना खान नहुने स्वास्थ्य विज्ञ बताउँछन् ।

अत्यधिक मात्रामा नीमको सेवन नगर्न र आफ्नो स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार मात्र प्रयोग गर्न उनीहरूको आग्रह छ । यसरी परम्परा र स्वास्थ्यबीचको सन्तुलन कायम राख्दै यस्ता अभ्यासलाई सचेत रूपमा अपनाउन सके जनस्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सकिने देखिन्छ ।