काठमाडौँ– भरपर्दो र किफायती अन्तरिक्ष राष्ट्रको रूपमा स्थापित भारतले आफ्नो प्राविधिक विकासलाई दिगो अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारीमा रूपान्तरण गर्दै वैज्ञानिक प्रगति, आर्थिक वृद्धि र दिगो विकासमा योगदान पुर्याइरहेको छ। अन्य धेरै देशका अन्तरिक्ष कार्यक्रमहरू आपसी प्रतिस्पर्धाबाट उब्जिएका भए पनि भारतको अन्तरिक्ष कार्यक्रम राष्ट्रिय विकासको एक साधनको रूपमा परिकल्पना गरिएको थियो।

भारतको अन्तरिक्ष दृष्टिकोणलाई व्यावहारिक अनुप्रयोगहरूमा आधारित बनाइएको थियो, जसले सामान्य जनताको जीवनस्तर सुधार गर्न मद्दत गर्‍यो। 

आज, भारतका उपलब्धिहरू विकास प्रयोगहरूभन्दा धेरै माथि पुगेका छन्। चन्द्रमाका विभिन्न मिसनहरू, मङ्गल ग्रह अभियान, सूर्यको अध्ययन गर्ने सौर्य वेधशाला, र मानव अन्तरिक्ष उडान कार्यक्रमले भारतलाई परिष्कृत र भरपर्दो अन्तरिक्ष मिसनहरू सञ्चालन गर्न सक्षम राष्ट्रको रूपमा स्थापित गरेका छन्। चन्द्रमाको सतहमा भएको सफल अवतरणले तुलनात्मक रूपमा कम लागतमा पनि विश्व-स्तरीय नवीनता हासिल गर्न सकिन्छ भन्ने प्रमाणित गरेको छ।

द्रुत रूपमा बढ्दो विश्वव्यापी अन्तरिक्ष अर्थतन्त्र हाल छ सय अर्ब अमेरिकी डलरभन्दा बढीको मूल्याङ्कन गरिएको र आगामी वर्षहरूमा ट्रिलियन डलरभन्दा बढी पुग्ने अनुमान गरिएको वैश्विक अन्तरिक्ष अर्थतन्त्रमा भारतको भूमिका महत्त्वपूर्ण बन्दै गएको छ। यो क्षेत्र विशेष गरी उपग्रह दूरसञ्चार, पृथ्वी अवलोकन, नेभिगेसन, जलवायु सेवा, र अन्तरिक्ष अनुसन्धान जस्ता व्यावसायिक गतिविधिहरूद्वारा सञ्चालित छ।

सरकारी र निजी उद्यमहरूको विकासले भारतलाई विश्वको सबैभन्दा गतिशील उदाउँदो अन्तरिक्ष क्षेत्र मध्ये एक बनाएको छ। भारतले अब केवल कम लागतको प्रक्षेपण गन्तव्यको रूपमा मात्र नभई उपग्रह डिजाइन, प्रक्षेपण सेवाहरू, मिसन सञ्चालन, र भू-उपयोगका क्षेत्रमा विस्तृत साझेदारी प्रस्ताव गरिरहेको छ।

कूटनीति र अन्वेषणमा सहकार्य

अन्तरिक्ष सहकार्य भारतीय कूटनीतिको एक महत्त्वपूर्ण साधन बनेको छ, जसले द्विपक्षीय सम्बन्धलाई बलियो बनाउँदै आएको छ। उपग्रह प्रविधि मार्फत भारतले छिमेकी देशहरूलाई सञ्चार र विकास लाभ प्रदान गरेको छ। साथै, अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष सम्झौताहरूमा भारतको सहभागिताले अन्तरिक्षको शान्तिपूर्ण अन्वेषणका लागि आपसी सहकार्यप्रतिको उसको प्रतिबद्धता झल्काउँछ।

विभिन्न देशका अन्तरिक्ष निकायहरूसँगको सहकार्यले भारतको प्राविधिक क्षमतालाई थप उचाइमा पुर्‍याएको छ। शान्तिपूर्ण उद्देश्यका लागि बाह्य अन्तरिक्षको प्रयोगप्रतिको प्रतिबद्धता र बढ्दो प्राविधिक क्षमताका कारण भारतले स्थापित र उदाउँदो अन्तरिक्ष राष्ट्रहरूबीचको खाडललाई पुर्ने अनौठो अवसर पाएको छ। विभाजित बन्दै गएको वर्तमान विश्व में भारतको अन्तरिक्ष क्षेत्रले राष्ट्रहरूलाई एकताबद्ध गर्ने शक्तिशाली माध्यमको रूपमा काम गरिरहेको छ।