देवी दुर्गाको पूजा किन गरिन्छ ? महिषासुरमाथि देवीले विजय प्राप्त गरेको पौराणिक कथाले आजको समाजलाई के सन्देश दिन्छ ? अनि ऋतु परिवर्तनको समयसँग जोडिएर मनाइने नवरात्र र दसैँको धार्मिक, सांस्कृतिक तथा प्राकृतिक महत्त्व के हो ?

यी प्रश्नको उत्तर खोज्दा देवी दुर्गाको उपासना केवल धार्मिक विश्वासमा सीमित विषय होइन भन्ने बुझ्न सकिन्छ । यसभित्र प्राचीन सभ्यताको इतिहास, शक्ति र न्यायसम्बन्धी मान्यता, प्रकृतिसँगको सम्बन्ध तथा पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सांस्कृतिक परम्परा जोडिएका छन् ।

पूर्वीय सभ्यतामा देवी दुर्गालाई शक्ति, साहस र दुष्ट प्रवृत्तिमाथि विजयको प्रतीक मानिन्छ । विशेषगरी नेपाल र भारतमा नवरात्र तथा दसैँका अवसरमा गरिने दुर्गा उपासनाले धार्मिक आस्थासँगै सामाजिक र सांस्कृतिक जीवनमा पनि महत्त्वपूर्ण स्थान ओगटेको छ । तर देवी दुर्गाको उपासनाको इतिहास कहाँबाट सुरु भयो भन्ने प्रश्नको उत्तर भने त्यति सरल छैन ।

प्राचीन सभ्यतादेखि शक्तिपूजाको परम्परा

मानव सभ्यताको विकाससँगै प्रकृति, जीवन र अदृश्य शक्तिप्रतिको जिज्ञासाले विभिन्न धार्मिक विश्वासलाई जन्म दिएको मानिन्छ । प्राचीन समाजमा प्रकृतिका शक्तिलाई जीवन, उर्वरता, सुरक्षा र विनाशसँग जोडेर बुझ्ने परम्परा विकसित भएको थियो । यही व्यापक सांस्कृतिक पृष्ठभूमिमा मातृदेवी तथा शक्तिस्वरूपको उपासनासम्बन्धी विभिन्न परम्परा विकसित भएका थिए ।

पूर्वीय सभ्यतामा देवी दुर्गालाई शक्ति, साहस र दुष्ट प्रवृत्तिमाथि विजयको प्रतीक मानिन्छ । विशेषगरी नेपाल र भारतमा नवरात्र तथा दसैँका अवसरमा गरिने दुर्गा उपासनाले धार्मिक आस्थासँगै सामाजिक र सांस्कृतिक जीवनमा पनि महत्त्वपूर्ण स्थान ओगटेको छ ।

सिन्धुघाँटी सभ्यताका केही पुरातात्त्विक सामग्रीमा देखिने आकृतिलाई कतिपय अन्वेषकले मातृदेवी वा शक्तिपूजासँग जोडेर व्याख्या गरेका छन् । केहीले यस्ता आकृतिमा पछि विकसित देवीसम्बन्धी अवधारणाको प्रारम्भिक झलक देख्ने प्रयास पनि गरेका छन् ।

यद्यपि, ती आकृति वास्तवमै देवी दुर्गाकै हुन् वा तिनको महिषासुरमर्दिनीको अवधारणासँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध थियो भन्ने कुरा प्रमाणित भइसकेको छैन । त्यसैले दुर्गा उपासनाको सुरुआत सिन्धुघाँटी सभ्यताकै समयबाट भएको ठोकुवा गर्न सकिँदैन ।

वैदिक परम्परा, धार्मिक दर्शन र पौराणिक साहित्यको विकाससँगै देवी तथा शक्तिसम्बन्धी अवधारणाले विभिन्न स्वरूप ग्रहण गर्दै गयो । विशेषगरी देवीलाई ब्रह्माण्डको सृजनात्मक, रक्षात्मक र विनाशकारी शक्तिका रूपमा व्याख्या गर्ने परम्पराले हिन्दु धार्मिक चिन्तनमा महत्त्वपूर्ण स्थान बनायो । यसले देवी दुर्गाको उपासनालाई धार्मिक आस्थासँगै शक्ति र अस्तित्वसम्बन्धी दार्शनिक मान्यतासँग पनि जोड्यो ।

महिषासुरमाथिको विजयले दिने सन्देश

देवी दुर्गाको लोकप्रियतासँग जोडिएको सबैभन्दा चर्चित कथा महिषासुर वध हो । पौराणिक कथाअनुसार महिषासुर नामक असुरले आफ्नो शक्तिको दुरुपयोग गर्दै देवताहरूलाई समेत पराजित गरेपछि उनलाई रोक्न विभिन्न देवताका शक्तिको समन्वयबाट देवी दुर्गाको उत्पत्ति भएको थियो । विभिन्न अस्त्रशस्त्रले सुसज्जित देवीले लामो युद्धपछि महिषासुरको वध गरेको कथाले दुर्गालाई दुष्ट शक्तिको अन्त्य गर्ने सामर्थ्यवान् देवीका रूपमा स्थापित गरेको छ ।

यस कथालाई केवल देवता र असुरबीचको युद्धका रूपमा मात्र बुझिँदैन । यसको प्रतीकात्मक अर्थ अझ व्यापक छ । महिषासुरलाई अहंकार, अन्याय, अत्याचार र अनियन्त्रित शक्तिको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरिन्छ भने दुर्गालाई साहस, विवेक, न्याय र सकारात्मक शक्तिको प्रतिनिधिका रूपमा हेरिन्छ । यस अर्थमा दुर्गा उपासनाले एउटा महत्त्वपूर्ण सन्देश दिन्छ।

शक्तिको वास्तविक अर्थ अरूमाथि शासन गर्नु होइन, अन्यायविरुद्ध उभिने क्षमता राख्नु हो । देवीको स्वरूपले महिलालाई शक्ति र सामर्थ्यको प्रतीकका रूपमा प्रस्तुत गर्ने धार्मिक तथा सांस्कृतिक अर्थ पनि बोकेको छ । यही कारण दुर्गाको आराधना धार्मिक विश्वासका अतिरिक्त साहस र आत्मविश्वाससँग जोडेर पनि बुझ्ने गरिन्छ ।

नवरात्र र ऋतु परिवर्तनबीचको सम्बन्ध के हो ?

देवी दुर्गाको उपासनाका प्रमुख पर्वमध्ये चैत्र नवरात्र र शारदीय नवरात्र विशेष महत्त्वका छन् । चैत्र नवरात्र वसन्त ऋतुको आसपास पर्छ भने शारदीय नवरात्र वर्षायामपछि शरद् ऋतुको सुरुआती समयमा मनाइन्छ । यी दुवै समय प्रकृतिमा परिवर्तन देखिने अवधिसँग सम्बन्धित छन् । तापक्रम, वातावरण, वनस्पति र मानिसको दैनिक जीवनमा ऋतु परिवर्तनको प्रभाव पर्छ । कृषिप्रधान समाजमा यस्तो परिवर्तनको विशेष महत्त्व हुने भएकाले धार्मिक पर्व र मौसमी चक्रबीच ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सम्बन्ध विकसित भएको हुन सक्छ ।

देवी दुर्गाको उपासनाका प्रमुख पर्वमध्ये चैत्र नवरात्र र शारदीय नवरात्र विशेष महत्त्वका छन् । चैत्र नवरात्र वसन्त ऋतुको आसपास पर्छ भने शारदीय नवरात्र वर्षायामपछि शरद् ऋतुको सुरुआती समयमा मनाइन्छ ।

यद्यपि, नवरात्रलाई दिन र रात बराबर हुने खगोलीय घटनासँग सीधै जोडेर बुझ्नु उचित हुँदैन । दिन र रात लगभग बराबर हुने अवस्था वसन्त र शरद् सम्पातका बेला आउँछ । तर नवरात्रको सुरुआत र अन्त्यको मिति सधैँ एउटै हुँदैन । यसले के देखाउँछ भने धार्मिक परम्परा, ऋतुचक्र र खगोलीय घटनाबीच सम्बन्ध हुन सक्ने भए पनि तिनलाई एउटै घटना मानेर व्याख्या गर्नु वैज्ञानिक दृष्टिले सही हुँदैन ।

ब्रत, खानपान र स्वास्थ्य, के छ वास्तविकता ?

नवरात्र तथा दसैँका अवसरमा धेरै मानिस ब्रत बस्छन्, सात्विक भोजन गर्छन् र दैनिक जीवनमा धार्मिक अनुशासन अपनाउँछन् । कतिपयले यसलाई शरीर र मन शुद्ध बनाउने अभ्यासका रूपमा लिन्छन् ।

धार्मिक दृष्टिले ब्रतलाई आत्मसंयम, ध्यान र आध्यात्मिक साधनासँग जोडिन्छ । नियमित पूजा, ध्यान र अनुशासित दिनचर्याले केही व्यक्तिलाई मानसिक शान्ति र एकाग्रता अनुभव गर्न सहयोग गर्छ । ब्रत बस्दैमा सबै रोगबाट बच्न सकिन्छ वा शरीरको रोगप्रतिरोधात्मक क्षमता अनिवार्य रूपमा बढ्छ भन्ने दाबीलाई वैज्ञानिक प्रमाणले स्वतः पुष्टि गर्दैन । ब्रतको प्रभाव व्यक्तिको खानपान, अवधि, स्वास्थ्य अवस्था र शारीरिक आवश्यकताअनुसार फरक हुन सक्छ ।

विशेषगरी बालबालिका, गर्भवती महिला, दीर्घरोग भएका व्यक्ति तथा नियमित औषधि सेवन गर्नेहरूले ब्रत बस्दा स्वास्थ्यसम्बन्धी आवश्यक सावधानी अपनाउनु महत्त्वपूर्ण हुन्छ । अर्थात्, धार्मिक आस्थाको सम्मान गर्दै स्वास्थ्यसम्बन्धी विषयलाई प्रमाण र आवश्यकताका आधारमा बुझ्नु उचित हुन्छ ।

जमरा र दसैँ : प्रकृतिसँग जोडिएको संस्कृति

नेपाली दसैँको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष जमरा हो । घटस्थापनाका दिन माटो र बालुवामा जौलगायतका अन्नका बीउ रोपेर जमरा उमार्ने परम्परा छ । दसैँको टीकासँगै जमरा ग्रहण गर्ने चलन नेपाली समाजमा व्यापक छ ।

नेपाली दसैँको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष जमरा हो । घटस्थापनाका दिन माटो र बालुवामा जौलगायतका अन्नका बीउ रोपेर जमरा उमार्ने परम्परा छ । दसैँको टीकासँगै जमरा ग्रहण गर्ने चलन नेपाली समाजमा व्यापक छ ।

जमरा केवल धार्मिक अनुष्ठानको एउरा सामग्री होइन । यसले कृषि, बीउ, उर्वरता र नयाँ जीवनप्रतिको आशालाई समेत सांस्कृतिक रूपमा अभिव्यक्त गर्छ । परम्परागत कृषि समाजमा बाली, मौसम र प्रकृतिको अवस्था मानिसको जीवनसँग प्रत्यक्ष जोडिएको थियो । त्यसैले अन्न र वनस्पतिलाई धार्मिक तथा सांस्कृतिक अनुष्ठानमा स्थान दिनुले प्रकृतिप्रतिको निर्भरता र सम्मानलाई पनि झल्काउँछ ।

दसैँमा परिवारका सदस्य तथा आफन्त एकै ठाउँमा भेला हुने, ठूलाबडाबाट आशीर्वाद लिने र आपसी सम्बन्ध नवीकरण गर्ने चलनले यस पर्वको सामाजिक महत्त्वलाई अझ बलियो बनाएको छ । यसरी देवी दुर्गाको आराधना, जमरा र दसैँका अन्य परम्पराले धार्मिक आस्था, कृषि संस्कृति र सामूहिक जीवनलाई एउटै सांस्कृतिक सूत्रमा जोड्ने काम गर्छन् ।

परम्पराभित्रको मूल सन्देश

देवी दुर्गाको उपासनाको इतिहास बुझ्दा धार्मिक विश्वास र प्रमाणित ऐतिहासिक तथ्यबीचको भिन्नता छुट्याउनु आवश्यक छ । प्राचीन पुरातात्त्विक सामग्रीले शक्तिपूजाको इतिहासबारे अध्ययन गर्ने आधार दिन सक्छन्, तर तिनकै आधारमा दुर्गा उपासनाको निश्चित सुरुआती समय निर्धारण गर्न सकिदैन ।

त्यसैगरी, नवरात्र र ऋतु परिवर्तनबीच सम्बन्ध देखिए पनि धार्मिक अभ्यासलाई वैज्ञानिक घटनाको प्रत्यक्ष परिणामका रूपमा व्याख्या गर्न पर्याप्त प्रमाण आवश्यक हुन्छ । तर यी ऐतिहासिक प्रश्नभन्दा पर पनि दुर्गा उपासनाको सांस्कृतिक महत्त्व स्पष्ट छ । यसले मानिसलाई साहस, आत्मसंयम र अन्यायविरुद्ध उभिने प्रेरणा दिन्छ । दसैँले पारिवारिक सम्बन्ध, सामाजिक सद्भाव र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको परम्परालाई निरन्तरता दिन्छ ।

अन्ततः देवी दुर्गाको आराधनाको मूल सन्देश केवल पूजा र अनुष्ठानमा सीमित छैन । यो शक्तिको सही प्रयोग, अन्यायको प्रतिरोध, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र समाजमा सद्भाव कायम राख्ने मान्यतासँग पनि जोडिएको छ । यही बहुआयामिक अर्थले दुर्गा उपासनालाई आजसम्म जीवित र महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक परम्पराका रूपमा स्थापित गरेको छ ।