दसैँ आयो, घरघरमा जमरा राखियो, रातो टीका र जमरासँगै उत्सवको रौनक पनि सुरु भयो। तर, दसैँ आएको छनक दिने एउटा पुरानो दृश्य भने यसपालि आकाशमा खासै देखिएको छैन। त्यो हो रङ्गीन चंगा। विगतमा दसैँ नजिकिँदै गर्दा आकाशभरि चंगा उडेको देखिन्थ्यो।

बालबालिका र युवाहरू घरका छत, खुला चौर र खेतबारीमा जम्मा भएर चंगा उडाउँथे। तर, यसपालि लामो समयसम्म सक्रिय रहेको मनसुन र लगातारको वर्षाले त्यो दृश्यलाई केही फिका बनाएको छ।

दसैँ र चंगाको सम्बन्ध केवल मनोरञ्जनमा सीमित छैन। यो मौसम, संस्कृति, धार्मिक विश्वास र बाल्यकालका सम्झनासँग जोडिएको परम्परा हो। तर, बदलिँदो जीवनशैली र चंगा उडाउने क्रम घट्दै जाँदा दसैँको यो पुरानो रौनक पनि विस्तारै कम हुँदै गएको देखिन्छ।

किन दसैँमा उडाइन्छ चंगा ?

दसैँ र चंगा एकअर्कासँग जोडिनुको एउटा प्रमुख कारण मौसम हो। वर्षा सकिएर आकाश खुल्ने, हावामा शीतलता आउने र मन्द बतास चल्ने समय शरद ऋतु हो। चंगा उडाउनका लागि यस्तो मौसम अनुकूल हुन्छ। दसैँमा विद्यालय तथा कार्यालयको बिदा हुने भएकाले पनि परिवार र साथीभाइसँग मिलेर चंगा उडाउन सहज हुन्छ।

चंगा उडाउनु रमाइलो खेल मात्र होइन, यससँग धार्मिक जनविश्वास पनि जोडिएको छ। परम्परागत मान्यताअनुसार खेतीपातीका लागि पर्याप्त वर्षा भइसकेपछि अब पानी रोकियोस् भन्ने सन्देश वर्षा र सहकालका देवता इन्द्रसमक्ष पुर्याउन चंगा उडाउने चलन सुरु भएको मानिन्छ। यो धार्मिक कथनको ऐतिहासिक प्रमाण स्पष्ट नभए पनि नेपाली समाजमा चंगा उडाउनुसँग जोडिएको चर्चित विश्वास हो।

२३०० वर्ष पुरानो चंगाको इतिहास

चंगाको इतिहास निकै पुरानो छ। यसको सुरुवात चीनमा ईसापूर्व तेस्रो शताब्दीतिर भएको मानिन्छ। अर्थात्, चंगाको इतिहास करिब २३०० वर्ष पुरानो रहेको विश्वास गरिन्छ। प्रारम्भिक समयमा चंगाको प्रयोग मनोरञ्जनमा मात्र सीमित थिएन। चीन लगायत केही देशमा यसको प्रयोग सैन्य उद्देश्यका लागि समेत गरिएको ऐतिहासिक विवरण पाइन्छ।

विभिन्न देशमा चंगालाई फरक–फरक सांस्कृतिक तथा धार्मिक मान्यतासँग जोडिएको छ। चीनमा उडिरहेको चंगालाई त्यसै छाड्नु दुर्भाग्य वा रोग निम्त्याउने सङ्केतका रूपमा लिने मान्यता रहेको बताइन्छ। त्यस्तै, कोरियामा चंगामा बच्चाको नाम र जन्ममिति लेखेर उडाउँदा त्यस वर्ष आउने सम्भावित सङ्कट टर्ने विश्वास गर्ने परम्परासमेत रहेको उल्लेख गरिन्छ। यी मान्यताले चंगा केवल खेलको साधन नभएर मानिसको विश्वास, आशा र संस्कृतिसँग पनि जोडिएको देखाउँछन्।

चंगा उडाउनु मनोरञ्जन मात्रै होइन, जीवन जिउने कला पनि

चंगा उडाउँदा आकाशमा उचालिने कागजको टुक्रा मात्र देखिँदैन, त्यससँग जोडिएको सीप, धैर्य र सन्तुलन पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। चंगा उडाउन हावाको गति बुझ्नुपर्छ, धागोको तान मिलाउनुपर्छ र चंगालाई नियन्त्रणमा राख्न जान्नुपर्छ। अलिकति असन्तुलन हुँदा चंगा खस्न सक्छ वा धागो चुँडिन सक्छ।

त्यसैले चंगालाई उमङ्ग, स्वतन्त्रता र उच्च आशङ्काको प्रतीकका रूपमा पनि लिइन्छ। चंगा उडाउँदा मानिस केही समयका लागि दैनिक चिन्ता र तनावबाट टाढा भएर रमाउन सक्छ। आकाशतिर उडिरहेको चंगाले अझ माथि पुग्ने चाहना र आफ्नो लक्ष्यतर्फ अघि बढ्ने प्रेरणाको प्रतीकात्मक अर्थसमेत बोकेको छ।

नेपालमा दसैँका बेला चंगा उडाउने र चंगा चेट गर्ने चलनले साथीभाइबीच प्रतिस्पर्धा र मनोरञ्जनको वातावरण सिर्जना गर्छ। खुला चौर, खेतबारी र घरका छतमा जम्मा भएर चंगा उडाउनु धेरैका लागि दसैँसँग जोडिएको अविस्मरणीय सम्झना हो।

किन घट्दै छ चंगा उडाउने चलन ?

पछिल्लो समय चंगा उडाउने परम्परा विस्तारै कम हुँदै गएको देखिन्छ। बदलिँदो जीवनशैली, प्रविधिको बढ्दो प्रयोग र मनोरञ्जनका अन्य माध्यमले बालबालिका तथा युवाको रुचिमा परिवर्तन ल्याएका छन्। त्यसमा यसपालि लामो समयसम्म परेको वर्षाले पनि चंगा उडाउन अनुकूल वातावरण बन्न दिएन।

दसैँको वास्तविक रौनक केवल नयाँ लुगा, टीका र जमरामा मात्र सीमित हुँदैन। यससँग जोडिएका पुराना परम्परा, सामूहिक रमाइलो र सांस्कृतिक अभ्यासले पनि चाडलाई विशेष बनाउँछन्। चंगा उडाउने चलनलाई निरन्तरता दिन सके दसैँको त्यो पुरानो उमङ्ग नयाँ पुस्तासम्म पुर्याउन सकिन्छ।

यसपालि आकाशमा चंगा कम देखिए पनि दसैँसँग जोडिएको यसको महत्त्व हराएको छैन। मौसम अनुकूल हुँदा फेरि आकाशभरि रङ्गीन चंगा उड्नेछन्। तर, त्यसका लागि चंगा उडाउने परम्परालाई केवल पुराना पुस्ताको सम्झनामा सीमित नराखी नयाँ पुस्तासँग पनि जोड्न आवश्यक छ।