काठमाडौं- ‘यदि तपाईंले कुनै बच्चालाई असफल भन्नुभयो भने समस्या बच्चामा होइन, शिक्षा प्रणालीमै हुनसक्छ ।’ यो सोच भारतका सामाजिक अभियन्ता सोनम वाङ्चुकको जीवन दर्शन हो । यही जीवन दर्शनले उनलाई साधारण इन्जिनियरबाट विश्वप्रसिद्ध शिक्षा सुधारक, आविष्कारक, वातावरण अभियन्ता र सामाजिक परिवर्तनका अगुवामा परिणत गर्‍यो ।

विश्वभरका धेरै मानिसले उनलाई बलिउड फिल्म ‘थ्री इडियट्स’ का चर्चित पात्र ‘फुन्सुख वाङ्डु’ को वास्तविक प्रेरणाका रूपमा चिन्छन् । तर पर्दामा देखिएको पात्रभन्दा वास्तविक जीवनका सोनम वाङ्चुक अझ धेरै संघर्षशील, सिर्जनशील र प्रभावशाली छन् ।

उनले केवल नयाँ प्रविधि आविष्कार गरेनन्, शिक्षा प्रणाली परिवर्तन गरे, जलवायु संकटको समाधान खोजे, हजारौं युवाको जीवन बदलिदिए र आवश्यक पर्दा आफ्ना मागका लागि पटक–पटक अनशनसमेत बसे । सन् १९६६ मा भारतको हिमाली क्षेत्र लद्दाखमा जन्मिएका वाङ्चुकको बाल्यकाल निकै कठिन थियो ।

वाङ्चुकको गाउँमा विद्यालय सुविधा थिएन । त्यसैले नौ वर्षको उमेरसम्म उनले आफ्नी आमाबाट मातृभाषामै पढ्न सिके । पछि श्रीनगरको विद्यालयमा पुगेपछि भने उनी ठूलो समस्यामा परे ।

विद्यालयमा पढाइको भाषा फरक थियो। विषय बुझ्न गाह्रो भयो, शिक्षकले कमजोर विद्यार्थी ठाने र उनी आफैँ पनि शिक्षा प्रणालीसँग असन्तुष्ट बन्न थाले । त्यही अनुभवले उनको मनमा एउटा प्रश्न जन्मियो, ‘यदि हजारौं विद्यार्थी असफल भइरहेका छन् भने, के समस्या विद्यार्थीमा हो कि शिक्षा प्रणालीमा ?’ यही प्रश्नको उत्तर खोज्ने यात्रा नै पछि उनको जीवनको सबैभन्दा ठूलो अभियान बन्यो ।

मेकानिकल इन्जिनियरिङ अध्ययन पूरा गरेपछि उनले आरामदायी जागिर रोजेनन् । बरु सन् १९८८ मा केही साथीसँग मिलेर स्टुडेन्ट्स एजुकेशनल एन्ड कल्चरल मुभमेन्ट अफ लद्दाख (सेकमोल) स्थापना गरे । सेकमोलको उद्देश्य परीक्षामा असफल भएका वा विद्यालय छाड्न बाध्य भएका विद्यार्थीलाई दोस्रो अवसर दिनु थियो । यहाँ विद्यार्थीलाई केवल किताब घोकाइँदैन ।

उनीहरूलाई खेतीपाती, उद्यमशीलता, सौर्य ऊर्जा, भवन निर्माण, नेतृत्व विकास र आत्मनिर्भर जीवनशैली सिकाइन्छ। आज सेकमोल संसारकै सफल वैकल्पिक शिक्षा मोडेलमध्ये एक मानिन्छ । यसको सम्पूर्ण क्याम्पस सौर्य ऊर्जाबाट सञ्चालन हुन्छ भने विद्यार्थीहरूले आफ्नै हातले धेरै काम गर्छन् । वाङ्चुकका अनुसार, “शिक्षाले जागिर खोज्ने होइन, समस्या समाधान गर्ने मानिस तयार गर्नुपर्छ ।”

सेकमोलको सफलतापछि वाङ्चुक त्यतिमै रोकिएनन् । सन् १९९४ मा उनले अपरेशन न्यू होप अभियान सुरु गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले । यो कार्यक्रम सरकार, स्थानीय समुदाय र नागरिक समाजबीचको सहकार्यमा सरकारी विद्यालयको शिक्षा सुधार गर्ने अभियान थियो ।

शिक्षक तालिम, स्थानीय भाषामा शिक्षण, समुदायको सहभागिता र व्यवहारिक शिक्षामा जोड दिँदै यो कार्यक्रमले लद्दाखका विद्यालयको नतिजा उल्लेखनीय रूपमा सुधार गरेको मानिन्छ। यही कामले वाङ्चुकलाई भारतका प्रभावशाली शिक्षा सुधारकमध्ये एक बनायो ।

सोनम वाङ्चुकलाई विश्वभर चिनाउने अर्को काम हो ‘आइस स्तूप’ । जलवायु परिवर्तनका कारण हिमनदी छिट्टै पग्लिन थालेपछि किसानले खेती गर्ने समयमा पानीको अभाव झेलिरहेका थिए। यही समस्याको समाधान खोज्दै उनले जाडोमा अतिरिक्त पानीलाई शंकु आकारमा जमाएर राख्ने प्रविधि विकास गरे।

यो कृत्रिम हिम स्तूप गर्मीयाममा विस्तारै पग्लिन्छ र खेतीका लागि आवश्यक पानी उपलब्ध गराउँछ । आज यो प्रविधि भारत मात्र होइन, विश्वका विभिन्न हिमाली क्षेत्रका लागि पनि प्रेरणाको विषय बनेको छ । उनले सौर्य ऊर्जाबाट ततिने भवन, कम ऊर्जा खपत गर्ने संरचना र वातावरणमैत्री प्रविधिमा पनि उल्लेखनीय योगदान दिएका छन् ।

वाङ्चुकको जीवनबाट प्रेरित बलिउड फिल्म ‘थ्री इडियट्स’ सन् २००९ मा रिलिज भएको थियो । यो फिल्मले शिक्षा प्रणालीबारे नयाँ बहस सुरु गरिदियो । फिल्मका निर्देशक राजकुमार हिरानी र लेखक चेतन भगतले पनि स्वीकार गरेका छन् कि आमिर खानले निभाएको ‘फुन्सुख वाङ्डु’ पात्र धेरै हदसम्म सोनम वाङ्चुकको सोच र जीवनबाट प्रेरित थियो ।

त्यसपछि वाङ्चुकको चर्चा भारतमा मात्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमै बढ्यो । तर उनले लोकप्रियतालाई व्यक्तिगत प्रसिद्धिका लागि होइन, शिक्षा सुधार र वातावरण संरक्षणको अभियान विस्तार गर्न प्रयोग गरे। शिक्षा, विज्ञान र वातावरणमा पुर्‍याएको योगदानका कारण उनले राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका धेरै सम्मान प्राप्त गरेका छन् ।

सन् २०१८ मा उनलाई एशियाकै प्रतिष्ठित रामोन म्यागसेसे पुरस्कार प्रदान गरिएको थियो । यस बाहेक ग्लोबल अवार्ड फर सस्टेनेबल आर्किटेक्चर, रोलेक्स अवार्ड फर इन्टरप्राइज, अशोका फेलोसिप, रियल हिरोज अवार्डलगायत करिब डेढ दर्जनभन्दा बढी सम्मान उनले प्राप्त गरिसकेका छन् ।

सोनम वाङ्चुक केवल प्रयोगशालामा सीमित थिएनन् । आवश्यक पर्दा उनी सडकमा पनि उत्रिए । पछिल्ला वर्षहरूमा वाङ्चुक शिक्षा र वातावरणका साथै नागरिक अधिकार र लद्दाखको भविष्यसँग सम्बन्धित मुद्दामा पनि सक्रिय बने । सन् २०२४ मा उनले लद्दाखलाई भारतीय संविधानको छैटौं अनुसूची अन्तर्गत संवैधानिक संरक्षण दिनुपर्ने, वातावरणलाई अनियन्त्रित खानी र औद्योगिक गतिविधिबाट जोगाउनुपर्ने तथा स्थानीय जनताको अधिकार सुनिश्चित गर्नुपर्ने मागसहित २१ दिने ‘क्लाइमेट फास्ट’ अर्थात् जलवायु अनशन सुरु गरे ।

उनले यो आन्दोलनलाई कुनै राजनीतिक अभियान नभई हिमालय र भावी पुस्ताको संरक्षणको अभियानका रूपमा व्याख्या गरेका थिए। त्यही वर्ष लद्दाखदेखि दिल्लीसम्मको पदयात्रा गर्दै आफ्ना माग केन्द्र सरकारसमक्ष पुर्‍याउने प्रयास गर्दा उनी र उनका समर्थकहरू दिल्लीको सिङ्घु सीमामा प्रहरीले नियन्त्रणमा समेत लिएको थियो।

सन् २०२६ मा वाङ्चुक फेरि चर्चामा आए । यस पटक उनको आन्दोलन भारतभर भएका प्रतिस्पर्धात्मक परीक्षाका प्रश्नपत्र चुहावट, परीक्षा प्रणालीमा देखिएको अनियमितता तथा लाखौं विद्यार्थीमाथि परेको अन्यायविरुद्ध केन्द्रित थियो। उनले विद्यार्थीको पक्षमा ऐक्यबद्धता जनाउँदै शिक्षा प्रणालीमा पारदर्शिता, जवाफदेहिता र जिम्मेवारीको माग राख्दै २६ दिनसम्म अनशन बसे।

स्वास्थ्य अवस्था गम्भीर बन्दै गएपछि उनलाई अदालतको निर्देशनपछि अस्पताल लगिएको थियो। अन्ततः केन्द्र सरकारसँग भएको छलफल र केही आश्वासनपछि उनले जुलाई २०२६ मा आफ्नो अनशन अन्त्य गरे। उनले त्यसबेला दिएको एउटा सन्देश धेरै चर्चित बन्यो, “युवाको भविष्यसँग खेलबाड गर्नु कुनै पनि राष्ट्रका लागि सबैभन्दा ठूलो अन्याय हो।”

सोनम वाङ्चुकको सम्पूर्ण यात्राले एउटा स्पष्ट सन्देश दिन्छ। वास्तविक परिवर्तन सरकार वा प्रविधिबाट मात्र होइन, सही सोच, स्थानीय आवश्यकताको बुझाइ र समाजप्रतिको जिम्मेवारीबाट सम्भव हुन्छ। उनले शिक्षा प्रणालीलाई जीवनसँग जोड्ने प्रयास गरे, विज्ञानलाई गाउँको समस्याको समाधानमा प्रयोग गरे, वातावरण संरक्षणलाई व्यवहारमा उतारे र आवश्यक पर्दा आफ्ना विचारका लागि व्यक्तिगत जोखिम समेत उठाए।

त्यसैले उनी आज केवल लद्दाखका इन्जिनियर वा आविष्कारक मात्र होइनन्, शिक्षा, वातावरण र सामाजिक उत्तरदायित्वको विश्वव्यापी प्रतीकका रूपमा चिनिन्छन् । उनका कामले भविष्यका पुस्तालाई एउटा महत्वपूर्ण पाठ सिकाउँछन्। साँचो आविष्कार भनेको प्रविधि बनाउनु मात्र होइन, मानिसको जीवन परिवर्तन गर्नु हो।

सायद यही कारण हो, आज सोनम वाङ्चुक केवल लद्दाखका इन्जिनियर वा ‘थ्री इडियट्स’ का प्रेरणास्रोत मात्र होइनन्। उनी विश्वभरका लाखौं युवाका लागि यस्तो व्यक्तित्व बनेका छन्, जसले देखाएका छन्, साँचो आविष्कार भनेको नयाँ मेसिन बनाउनु मात्र होइन, मानिसको जीवन र सोच परिवर्तन गर्नु पनि हो ।