काठमाडौं– आज देशभरी २३ औैँ राष्ट्रिय धान दिवस मनाइँदैछ । संघीय सरकारले ‘जलवायुमैत्री प्रविधि, धानमा आत्मनिर्भरता र समृद्धि’ नारामा सो दिवस मनाउने घोषणा गरेको छ । तर, सरकारले दुई दशकदेखि धान दिवस मनाउँदै आएपनि धान, चामल, धानको बिउमा भने राज्य परानिर्भर बन्दै गएको देखिन्छ ।

भन्सार विभागको तथ्यांकअनुसार चालु आर्थिक वर्ष ०८२/८३ को ११ महिनामा नेपालमा १८ अर्ब ९५ करोड २४ लाख ७८ हजार रुपैयाँ बराबरको चामल आयात भएको छ । साथै, सो अवधिमा १७ अर्ब २३ करोड ७२ लाख २६ हजार रुपैयाँ बराबरको धान र १ अर्ब २९ करोड ९४ लाख ३२ हजार रुपैयाँको धानको बिऊ आयात भएको थियो ।

गत आर्थिक वर्ष ०८१/८२ मा नेपालमा २० अर्ब ३५ करोड ७१ लाख ४ हजार रुपैयाँको धानको बिउ, १ अर्ब १६ करोड ६६ लाख ८० हजा रुपैयाँको धानको बिउ, १८ अर्ब ३६ करोड ५ लाख ४० हजार रुपैयाँ बराबरको चामल आयात भएको थियो । धान, धानको बिउ र चामल बाहेक पनि नेपालमा कनिका, चिउरा, भुजा लगायत धान चामलबाट बन्ने अन्य वस्तु पनि ठूलो परिमाणमा आयात हुने गरेको भन्सार विभागको तथ्यांकले देखाएको छ ।

कृषि मन्त्रालयका अनुसार चालु आर्थिक वर्षमा गत आर्थिक वर्षको तुलनामा नेपालमा धान उत्पादनको क्षेत्रफल घटेको छ । गत आर्थिक वर्षमा १४ लाख २० हजार ६ सय ३६ हेक्टर क्षेत्रफलमा धान बाली लगाइएकोमा चालु आर्थिक वर्षमा ३.८ प्रतिशतले घटेर १३ लाख ७६ हजार ८ सय ७२ हेक्टर क्षेत्रफल कायम भएको छ । पछिल्लो आर्थिक सर्वेक्षणअनुसार चालु आर्थिक वर्षमा ४.२० प्रतिशतले धान उत्पादनमा संकुचन आएर ५७ लाख ५ हजार १ सय २५ मेट्रिक टन रहेको छ ।

कृषि मन्त्रालयले धान बलाीको क्षेत्रफलमा कमी आउनुको कारण पहाडी क्षेत्रमा भएको बसाइसराई, युवाहरूको विदेश पलायन र फलफूल तथा नगदेबालीको क्षेत्रमा भएको वृद्धि भएको जनाएको छ । जमिनको औद्योगिक एवं अन्य भौतिक पूर्वाधार निर्माणमा प्रयोग जस्ता कारणले पनि धानबालीको क्षेत्रफलमा कमी आएको मन्त्रालयको बुझाइ छ । साथै, मन्त्रालयले खडेरीको कारण पनि चालु आर्थिक वर्षमा धानको उत्पादनमा कमी भएको जनाएको छ ।

आर्थिक सर्वेक्षणले २०८२ फागुनसम्म कृषियोग्य जमिनको ४४.६३ र सिँचाइयोग्य जमिनको ६२.६१ प्रतिशत जमिनमा सिँचाइ सुविधा विस्तार भएको छ । जसले गर्दा अझै पनि कृषि योग्य जमिनको झण्डै ६५ प्रतिशत क्षेत्रफलमा सिँचाइको बिस्तार हुन सकेको छैन । तर, आगामी आर्थिक वर्षका लागि पनि सरकारले कृषि क्षेत्रको बजेटमा भने कटौती गरेको छ । जसले तत्काल केही वर्षमा धान बाली लगायतको कृषि क्षेत्रमा अपेक्षिता सुधार आउनेमा आशंका पैदा गरेको छ ।