काठमाडौं – उपत्यकाकाको सांस्कृतिक जीवन बुझ्न हामीले केवल मन्दिर, जात्रा वा पूजापाठलाई मात्र होइन, तीमध्ये रहेका प्रतीकात्मक पात्रलाई अध्ययन गर्नुपर्छ। ती पात्रले शहरको ऐतिहासिक स्मृति, सामाजिक चेतना र धार्मिक विश्वासलाई प्रतिनिधित्व गर्छन्। त्यस्तै पात्रमध्ये एक हो मजिपा लाखे ।

रातो अनुहार, अग्लो कपाल, डर लाग्दो अनुहार, शक्तिशाली नृत्य र गल्ली–गल्लीमा नाच्दै घुम्ने यो पात्रलाई आज हजारौं मानिसले प्रत्यक्ष अवलोकन गर्छन्, तर उनको उत्पत्ति, कथा र महत्त्व अझ गहिरो छ। मजिपा लाखे केवल एक नाच्ने मुखौटा वा परम्परागत पात्र मात्र होइनन्; उनी शहरका संरक्षक, संस्कृतिको जीवित प्रतीक र लोकविश्वासमा गहिरो जरा गाडेर बसेका जीवित परम्पराको अंश हुन्।

मजिपा लाखेको उत्पत्ति र कथा
पूर्खादेखि सुनिँदै आएको प्रमुख कथाअनुसार, मजिपा लाखेले मजिपाकी एक युवतीलाई देखेपछि उनलाई मन पराए। यो प्रेमले लाखेलाई मानव बन्ने इच्छा जागरित गरायो। उनी राक्षस थिए, तर प्रेमको शक्तिले उनलाई मानवको भेष लिन बाध्य बनायो। त्यसपछि उनी आफ्नो प्रियसीलाई भेट्न शहरमा प्रवेश गरे। सुरुमा उनी सामान्य मानिसझैं लागे पनि पछि उसको राक्षसी परिचय खुल्यो-उनी वास्तवमै राक्षस थिए। त्यसपछि मानिसले उनलाई समातेर राजासामु लगे। यो क्षणमै लाखेको भविष्य निर्धारण भयो। राजाले उनलाई सजाय दिन सक्थे, तर त्यसको सट्टा उनले एकदमै महत्त्वपूर्ण सम्झौता प्रस्ताव गरे। राजाले भने, -“यदि तिमीले शहरका बालबालिकालाई अन्य राक्षसको आक्रमणबाट सुरक्षा गर्ने प्रतिज्ञा गर्छौ र हरेक वर्ष हुने यँयाँ पुन्हि जात्रामा सहभागी हुन्छौ भने, तिमीलाई शहरमै बस्न दिनेछु।”

लाखेले यो सम्झौतामा खुशीपूर्वक सहमति जनायो। साथै राजाले शहरका बालबालिकालाई नखान पनि आदेश दिए। त्यो आदेश पनि लाखेले मान्छ, फेरि राजाले सोध्छन् उसो भए तिमी के खान्छौ त लाखेले मुस्कुराउँदै जवाफ दियो, “म मासु, माछा र अण्डा खान्छु।” यही दिनदेखि उसको नाम लाखे रहन गएको विश्वास छ। नेवारी भाषामा ‘ला’ को अर्थ मासु र ‘खें’ को अर्थ ‘अण्डा’ हो । यो सम्झौता केवल एउटा राजनीतिक वा धार्मिक सम्झौता मात्र थिएन, बरु यसले लाखेलाई नयाँ पहिचान दियो। उनी एक डर लाग्दो दानव मात्र नभई अब शहरका संरक्षक बन्न पुगे। त्यसपछि लाखे मजिपामा बसोबास गर्न थाले र उनी काठमाडौंका बालबालिकाका रक्षकको रूपमा पूजनीय बने।

मजिपा लाखे र सावन भाकुको नरभक्षी सन्तानको कथा
लाखेसँग सम्बन्धित अर्को गहिरो कथा पनि छ, जसले लाखेको भूमिकालाई अझ प्रष्ट पार्छ। यो कथा राजा सावन भाकुका दुई नरभक्षी छोराछोरीसँग जोडिएको छ। भनिन्छ, ती छोराछोरीले शहरमा आतंक मच्चाइरहेका थिए। उनीहरू मान्छेलाई खाँदै हिँड्थे र काठमाडौंका बासिन्दा भयभीत थिए। तिनीहरूको आतंकबाट त्रसित प्रजाको रक्षा गर्न आकाश भैरव र हनुमानले लाखेलाई अनुरोध गरे। लाखेले आफ्नो शक्ति देखाएर ती नरभक्षीलाई शहरबाट हटाइदिए। यस घटनाले लाखेको प्रतिष्ठा अझ बाढाउछ। तर कथा त्यत्तिमै समाप्त हुँदैन। भनिन्छ, ती नरभक्षी हरेक वर्ष यँयाँ पुन्हि अर्थात् इन्द्र जात्राको समयमा आफ्नो शासनको दाबी गर्न र मानिसलाई खान पुनः शहर फर्किन्छन् । त्यसबेला लाखे फेरि सक्रिय भएर उनीहरूलाई शहर बाहिर धकेल्छन्। यही घटनाको पुनर्स्मरण आज पनि लाखेको नृत्यमार्फत गरिन्छ। त्यसैले मजिपा लाखे हेर्न इन्द्र जात्रा नै कुर्नुपर्छ। इन्द्र जात्रामा हुने लाखेको विशेष नृत्य केवल रमाइलो वा प्रदर्शन मात्र नभई यसै ऐतिहासिक घटनाको प्रतीकात्मक प्रस्तुति हो, जसले काठमाडौंका मानिसलाई आफ्नो इतिहाससँग जोडेर राख्छ।

परिवार र सामाजिक आयाम
मजिपा लाखे केवल राक्षसी स्वरूपमा नाच्ने पात्र मात्र होइनन्, उनी परिवारसहित लोककथामा चित्रित भएका छन्। कथाअनुसार, लाखेको श्रीमतीको नाम लसी र छोरीको नाम लखपति थियो। यसले लाखेलाई अझ मानवीय बनाउँछ। उनी केवल नाच्ने पात्र वा संरक्षक मात्र होइनन्, बरु परिवारसँग जोडिएका पात्र पनि हुन्। यसले देखाउँछ कि सांस्कृतिक परम्परामा पात्रलाई समाजसँग घनिष्ठ रूपमा जोडिन्छ। यसरी लाखेको परिवारिक पृष्ठभूमिले काठमाडौंको लोकविश्वासलाई अझ प्रगाढ बनाएको छ।

लाखेको नृत्य र यसको प्रतीकात्मकता
मजिपा लाखेको सबैभन्दा ठूलो पहिचान भनेको उनको नृत्य हो। इन्द्र जात्राको समयमा उनी रंगीचंगी पोशाक, रातो अनुहार, लामो कपाल र डर लाग्दो स्वरूपका साथ गल्ली–गल्ली नाच्दै हिँड्छन्। धिमे बाजा र अन्य परम्परागत वाद्यको तालमा उनी शक्तिशाली नृत्य गर्छन्। यो नृत्य केवल मनोरञ्जन नभई गहिरो प्रतीकात्मकता बोकेको हुन्छ। पहिलो, यसले नरभक्षीलाई पराजित गर्ने घटनालाई सम्झाउँछ। दोस्रो, यसले बालबालिकाको सुरक्षासँग सम्बन्धित सन्देश दिन्छ। तेस्रो, यसले समुदायलाई एकत्रित गर्छ र सामूहिक उत्साह जगाउँछ।

लाखेको नृत्य हेर्दा मानिसले केवल रमाइलो मात्र गर्दैनन्, बरु आफ्नो संस्कृतिसँग पुनः सम्पर्कमा आउँछन्। काठमाडौं उपत्यकाको हरेक गल्लीमा लाखेको नृत्यले पुरानो इतिहासलाई वर्तमानमा ल्याउने काम गर्छ। यही कारणले यसलाई जीवित परम्परा भनिन्छ।

सांस्कृतिक र धार्मिक महत्त्व
मजिपा लाखेको सांस्कृतिक र धार्मिक महत्त्वलाई अलग-अलग गरेर बुझ्न सकिन्छ। धार्मिक दृष्टिकोणले हेर्दा, लाखेको उपस्थितीले देवता, दानव र मानिसबीचको सन्तुलन झल्काउँछ। यसले शहरलाई दैवी र दानवीय शक्तिबाट जोगाउने प्रतीकात्मक अर्थ बोकेको छ। सांस्कृतिक दृष्टिकोणले लाखे काठमाडौंको सामूहिक पहिचानलाई प्रतिनिधित्व गर्छन्। उनी एक साझा विश्वास र संस्कृतिको जीवन्त प्रतीक हुन्। सामाजिक दृष्टिकोणले हेर्दा, लाखे बालबालिकाको सुरक्षासँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएका छन्। लोकविश्वासअनुसार, उनले बालबालिकालाई अन्य दानव वा नकारात्मक शक्तिबाट जोगाउँछन्। यसले समाजलाई सन्देश दिन्छ-कमजोर र असहायको रक्षा गर्नु समुदायको कर्तव्य हो।

आधुनिक समयमा मजिपा लाखेको भूमिका
आधुनिक समयमा पनि मजिपा लाखे उतिकै महत्त्वपूर्ण छन्। काठमाडौंले आधुनिक विकास, शहरीकरण र वैश्वीकरणका धेरै रूप देखिसकेको छ। तर मजिपा लाखेको परम्परा अझै जीवित छ। इन्द्र जात्राको समयमा लाखेको नृत्य हजारौं मानिसको आकर्षणको केन्द्र हुन्छ। यो केवल धार्मिक वा सांस्कृतिक उत्सव मात्र नभई पर्यटनको दृष्टिकोणले पनि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण बनिसकेको छ। काठमाडौंमा आउने पर्यटक इन्द्र जात्राको समयमा लाखेको नृत्य हेर्न आतुर हुन्छन्। यसरी लाखेको कथा केवल इतिहास वा मिथकमा सीमित नभई आधुनिक समाजमा पनि आफ्नो स्थान बनाइरहेको छ।

आज पनि जब लाखे गल्ली–गल्ली घुम्छन्, मानिसहरूले उनी केवल नाचिरहेका छैनन् भन्ने विश्वास गर्छन्। उनी पुरानो वाचा निभाइरहेका छन्- शहर र बालबालिकाको सुरक्षा गर्दै। उनी पुरानो कथालाई वर्तमानमा जीवन्त बनाइरहेका छन्। यही कारणले मजिपा लाखे केवल एक पात्र मात्र नभई काठमाडौंको जीवित संरक्षक र सांस्कृतिक प्रतीकका रूपमा सम्मानित छन्।

निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, मजिपा लाखे काठमाडौंको सांस्कृतिक सम्पदाको एउटा गहिरो र अनिवार्य अंश हुन्। उनी प्रेम, सम्झौता, संघर्ष र सुरक्षा जस्ता विविध पक्षसँग जोडिएका छन्। उनी केवल राक्षस होइनन्, बरु एक संरक्षक र संस्कृतिको वाहक हुन्। उनीसँग जोडिएका कथाले हामीलाई समाजमा कमजोरको रक्षा गर्ने, समुदायलाई एकताबद्ध राख्ने र संस्कृतिलाई निरन्तरता दिने सन्देश दिन्छ। आज पनि जब इन्द्र जात्रामा लाखे गल्ली–गल्ली नाच्दै घुम्छन्, त्यो केवल रमाइलो वा परम्परा मात्र होइन, हजारौं वर्ष पुरानो कथाको पुनर्जीवन हो। मजिपा लाखे काठमाडौं उपत्यकाको जीवित संरक्षक र सांस्कृतिक प्रतीक हुन्, जसलाई आगामी पुस्ताहरूले पनि उतिकै श्रद्धा र गर्वका साथ सम्झिरहनेछन्।