काठमाडौं- भारतको इन्धन प्रशोधन (डेलिभरी/डाउनस्ट्रिम) पूर्वाधार विस्तारका लागि मध्यपूर्वी देशका सरकारी सार्वभौम कोषसँग इक्विटी साझेदारीको पहल सुरु भएको छ । भारतले आफ्नो राष्ट्रिय प्रशोधन क्षमतालाई हालको ५४ लाख ब्यारेल प्रतिदिनबाट बढाएर ६२ लाख ब्यारेल प्रतिदिनभन्दा बढी पुर्‍याउने लक्ष्य राखेको छ । यसका लागि ठूलो लगानीको आवश्यकता देखिएको छ।

भारतीय पेट्रोलियम तथा प्राकृतिक ग्यास मन्त्री हरदीप सिंह पुरीका अनुसार साउदी अरब र संयुक्त अरब इमिरेट्स (युएई) जस्ता प्रमुख क्षेत्रीय ऊर्जा उत्पादकहरूले भारतको रिफाइनिङ क्षेत्रमा लगानी गर्न निकै चासो देखाएका छन् । भारतले प्रत्यक्ष रिफाइनिङ प्रस्तावका साथै समग्र ऊर्जा क्षेत्रमा संस्थागत पुँजी भित्र्याउन कतारसँगको कूटनीतिक सम्बन्धलाई पनि तीव्र रूपमा अघि बढाएको छ।

गत अप्रिल २०२६ मा दोहाको दुई दिने औपचारिक भ्रमणका क्रममा मन्त्री पुरीले कतारका ऊर्जा मामिला राज्यमन्त्री तथा कतारएनर्जीका अध्यक्ष एवम् प्रमुख कार्यकारी अधिकृत साद शेरिदा अल-काबीसँग भेटघाट गरेका थिए । सो भेटमा दुई देशबीचको रणनीतिक सम्बन्ध, व्यापार, लगानी र सामुद्रिक आपूर्ति शृङ्खलाको सुरक्षाबारे छलफल भएको थियो । कतार न्युज एजेन्सीका अनुसार, क्षेत्रीय अशान्तिका समयमा पनि विश्वव्यापी इन्धन आपूर्तिमा स्थिरता कायम राख्न र समुद्री व्यापारलाई बाधा रहित बनाउन दुवै पक्ष सहमत भएका छन् ।

भारत र कतारबीचको व्यापार ऐतिहासिक रूपमा दीर्घकालीन तरल प्राकृतिक ग्यास (एलपीजी/एलएनजी) आपूर्ति सम्झौतामा आधारित रहँदै आएको छ। सन् २०२४ मा पेट्रोनेट एलएनजीले कतारएनर्जीसँग वार्षिक ७५ लाख टन एलएनजी खरिदका लागि २० वर्षे सम्झौता नवीकरण गरिसकेको छ, जुन जुलाई २०२८ र त्यसपछि पनि जारी रहनेछ । तर, पछिल्लो समय दुई देशबीचको संवाद केवल ग्यास खरिदमा मात्र सीमित नरही प्रशोधन पूर्वाधारमा संयुक्त इक्विटी साझेदारीतर्फ अघि बढेको कतारस्थित भारतीय दूतावासले जनाएको छ ।

ऊर्जा, पूर्वाधार र प्रविधि क्षेत्रमा वित्तीय प्रवाहलाई सहजीकरण गर्न दुई देशले ‘लगानीसम्बन्धी संयुक्त कार्यदल’ स्थापना गरेका छन्। सन् २०२४ को जुनमा नयाँ दिल्लीमा सम्पन्न कार्यदलको पहिलो बैठकमा कतारको वाणिज्य तथा उद्योग मन्त्रालयका उपसचिव मोहम्मद बिन हसन अल-मलिकी र भारतको आर्थिक मामिला विभागका उपसचिव अजय सेठले सह-अध्यक्षता गरेका थिए । बैठकका क्रममा अल-मलिकीले सन् २०२३ मा दुई देशबीचको द्विपक्षीय व्यापार करिब १३.४६ अर्ब डलर पुगेको र भारत कतारको दोस्रो ठूलो व्यापारिक साझेदार बनेको जानकारी दिएका थिए ।

कतारको सार्वभौम कोष ‘कतार इन्भेस्टमेन्ट अथोरिटी’ ले भारतीय ऊर्जा पूर्वाधारमा यसअघि नै ठूलो लगानी गरिसकेको छ। अथोरिटीले फेब्रुअरी २०२० मा अडाणी इलेक्ट्रिसिटी मुम्बई लिमिटेडको २५.१ प्रतिशत सेयर करिब ४५ करोड डलरमा खरिद गरेको थियो भने अगस्ट २०२३ मा अडाणी ग्रीन इनर्जी लिमिटेडको २.६८ प्रतिशत सेयर करिब ५० करोड डलरमा खरिद गरेको थियो। हालै कतार सेन्ट्रल बैंकका गभर्नर एवम् अथोरिटीका अध्यक्ष शेख बन्दर बिन मोहम्मद बिन साउद अल-थानी र अडाणी ग्रीनका कार्यकारी निर्देशक सागर अडाणीबीच विश्वव्यापी वित्त र लगानीका नयाँ सम्भावनाबारे छलफल भएको छ।

आगामी दुई दशकमा विश्वव्यापी ऊर्जा मागको २५ प्रतिशत हिस्सा भारतले खपत गर्ने प्रक्षेपण गरिएको छ। यही परिप्रेक्ष्यमा भारत सरकारले मध्यपूर्वी सार्वभौम कोषहरूसँग दीर्घकालीन साझेदारी गर्दै देशको इन्धन सुरक्षा र रिफाइनिङ क्षमता सुदृढ बनाउने रणनीति लिएको छ।