बङ्गलादेश– बङ्गलादेशको अर्थतन्त्रको प्रमुख आधार मानिने तयारी पोशाक (गार्मेन्ट) उद्योग गम्भीर संकटमा परेको छ। 

निर्यातमा आएको गिरावट, अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा बढ्दो प्रतिस्पर्धा तथा विश्वव्यापी मागमा आएको कमीका कारण विगत दुई वर्षमा सयौँ गार्मेन्ट कारखाना बन्द भएका छन्। यसले हजारौँ श्रमिकको रोजगारी गुमेको छ भने लाखौँ कामदारको भविष्य अन्योलमा परेको छ।

गाजीपुरस्थित लिथे गार्मेन्ट्समा आठ वर्षदेखि कार्यरत मोसम्मत अक्लिमाले जुलाई महिनाको एक साँझ मोबाइलमा आएको सन्देशमार्फत आफ्नो जागिर समाप्त भएको जानकारी पाइन्। उक्त कारखानाले एकैपटक करिब तीन हजार कामदारलाई सेवाबाट हटाएको थियो। तीन महिनाकी गर्भवती अक्लिमाले नयाँ रोजगारी पाउने सम्भावना न्यून रहेको बताउँदै अब बचत र ऋणकै भरमा परिवार चलाउनुपर्ने अवस्था आएको बताइन् ।

उनले मासिक करिब २५० अमेरिकी डलर पारिश्रमिक पाउँदै आएकी थिइन्। उनका श्रीमान् पनि अर्को गार्मेन्ट कारखानामा कार्यरत रहेकाले अहिले परिवारको सम्पूर्ण जिम्मेवारी एउटै आम्दानीमा सीमित भएको छ। उनीहरूका सन्तान तथा वृद्ध अभिभावकसमेत सोही आम्दानीमा निर्भर छन्।

बङ्गलादेश गार्मेन्ट म्यानुफ्याक्चरर्स एन्ड एक्सपोर्टर्स एसोसिएसन (बीजीएमईए) का अनुसार देशभर रहेका करिब चार हजार गार्मेन्ट कारखानामध्ये पछिल्लो दुई वर्षमा झण्डै ४०० कारखाना बन्द भएका छन्। यसबाट दशौँ हजार श्रमिक बेरोजगार बनेका छन्। बीजीएमईएका अध्यक्ष महमुदुल हसन बाबुले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा बढ्दो प्रतिस्पर्धा र निर्यातमा आएको गिरावटका कारण धेरै उद्योग सञ्चालनमै टिक्न नसकेको बताए।

बङ्गलादेशको कुल निर्यात आम्दानीको करिब ८० प्रतिशत हिस्सा गार्मेन्ट उद्योगबाट प्राप्त हुने गरेको छ। यस क्षेत्रमा करिब ४५ लाख श्रमिक आबद्ध छन्, जसमध्ये अधिकांश महिला रहेका छन्।

विश्लेषकहरूका अनुसार बङ्गलादेशले विशेषगरी युरोपेली बजारमा भारत र भियतनामसँग कडा प्रतिस्पर्धा गर्नुपरेको छ। स्वतन्त्र व्यापार सम्झौतामार्फत ती देशहरूले आफ्नो बजार विस्तार गरिरहेका बेला बङ्गलादेशले सन् २०२९ देखि न्यून विकसित राष्ट्रको हैसियत समाप्त भएपछि पाउँदै आएको शुल्क–रहित व्यापार सुविधा गुमाउने अवस्था छ।

ढाका विश्वविद्यालयका प्राध्यापक सेलिम रेहानका अनुसार अधिमान्य व्यापार सुविधा समाप्त भएपछि स्वतन्त्र व्यापार सम्झौता गर्न नसके बङ्गलादेशको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता अझ कमजोर बन्न सक्छ। युरोस्ट्याटको तथ्याङ्कअनुसार यस वर्षको पहिलो पाँच महिनामा युरोपेली सङ्घ(ईयू) मा बङ्गलादेशबाट हुने तयारी पोशाक आयात प्रमुख आपूर्तिकर्तामध्ये सबैभन्दा धेरै घटेको छ।

विज्ञहरूले युक्रेन र मध्यपूर्वमा जारी द्वन्द्वका कारण विश्वव्यापी उपभोक्ता माग कमजोर भएको उल्लेख गरेका छन्। साथै, बङ्गलादेशको उद्योग अझै कम मूल्यका टी–सर्ट र जिन्सजस्ता उत्पादनमा केन्द्रित रहँदा उच्च मूल्यका कृत्रिम रेसायुक्त कपडाको बजारमा भारत र भियतनामजस्ता प्रतिस्पर्धी मुलुकहरू अघि बढेको उनीहरूको भनाइ छ। आयातित कपास तथा अन्य कच्चा पदार्थमा अत्यधिक निर्भरता पनि उत्पादन लागत बढ्नुको प्रमुख कारण बनेको छ।

अनुसन्धान संस्था एपेरल भ्वाइसका प्रमुख मोहिउद्दिन रुबेलले दीर्घकालीन योजना र पूर्वाधार सुदृढ नगरी उद्योग विस्तार गरिएकाले अहिले प्रतिस्पर्धा धान्न कठिन भएको बताए। उनका अनुसार बङ्गलादेश अझै आधारभूत उत्पादनमै सीमित छ र सैन्य पोशाक तथा स्वास्थ्य क्षेत्रका विशेष परिधानजस्ता उच्च मूल्यका उत्पादनमा पर्याप्त अवसर उपयोग गर्न सकेको छैन।

विश्व बैंकको हालैको अध्ययनले बङ्गलादेशका अधिकांश गार्मेन्ट उद्योग अझै श्रम–आधारित अर्धस्वचालित प्रणालीमा निर्भर रहेको देखाएको छ। विपरीत, भियतनामलगायत प्रतिस्पर्धी मुलुकहरू उन्नत स्वचालित उत्पादन प्रणालीतर्फ तीव्र गतिमा अघि बढिरहेका छन्। यद्यपि श्रम अधिकारकर्मीहरूले बढ्दो स्वचालनका कारण भविष्यमा रोजगारी थप सङ्कुचन हुन सक्ने चिन्ता व्यक्त गरेका छन्।

बङ्गलादेश श्रम अध्ययन संस्थानका कार्यकारी निर्देशक सैयद सुल्तान उद्दीन अहमदले उद्योगको बदलिँदो आवश्यकताअनुसार श्रमिकलाई दक्ष बनाउन स्पष्ट सरकारी नीति आवश्यक रहेको बताए। सरकारी सल्लाहकार रसिद अल महमुद टिटुमिरले भने कामदारलाई सीपमूलक तालिम प्रदान गर्ने कार्यक्रमलाई सरकारले प्राथमिकतामा राखेको जानकारी दिए।

तर रोजगारी गुमाएका श्रमिकका लागि यस्ता दीर्घकालीन योजना तत्काल राहत बन्न सकेका छैनन्। सिलाइ तथा पोशाक उत्पादनमा लामो अनुभव हुँदाहुँदै पनि गाजीपुरका विभिन्न कारखानामा काम नपाएपछि बेगम नामले चिनिने एक श्रमिक परिवारको जीविकोपार्जनका लागि उत्तर बङ्गलादेशस्थित आफ्नै गाउँ फर्किन बाध्य छन्।