रातो सारी, हरियो चुरा र माइतीको आँगनमा गुञ्जिने तीजका भाका-कुनै समय यी दृश्य महिलाका खुसी मात्र होइन, उनीहरूका दबिएका आवाज र मनका पीडा पोख्ने माध्यम पनि थिए। श्रीमानको घरमा भोगेका दुःख, माइतीको सम्झना, पारिवारिक पीडा, सामाजिक विभेददेखि महिलामाथि हुने अन्यायसम्मका कथा तीजका गीतमा सुनिन्थे।

गीत केवल मनोरञ्जन थिएन, त्यो समय महिलाको मन बोल्ने एउटा बलियो माध्यम थियो। तर आज त्यही तीजका गीतको स्वरूप फेरिँदै गएको छ। तीजका गीतले अझै महिलाको मनको भाव बोलिरहेका छन् कि भ्युज र भाइरल हुने दौडमा हराउँदै छन्? भन्ने प्रश्न उठ्न थालेको छ।

महिलाहरूको महान् चाड तीज नजिकिँदै गर्दा बजारमा एकपछि अर्को नयाँ गीत सार्वजनिक भइरहेका छन्। डिजिटल प्लेटफर्ममा गीतले कति भ्युज पायो, कति ट्रेन्डिङ भयो र कति चर्चा कमायो भन्ने प्रतिस्पर्धा बढ्दो छ। यही होडमा कतिपय गीतमा तीजको मौलिकता, सामाजिक सन्देश र सांस्कृतिक भावनाभन्दा भड्किलो प्रस्तुति, दोहोरो अर्थ लाग्ने शब्द र ग्ल्यामरलाई बढी प्राथमिकता दिइएको भन्दै आलोचना हुन थालेको छ।

तीज नेपाली हिन्दु महिलाको महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक पर्व हो। परम्परागत रूपमा महिलाहरू माइतीघरमा भेला भएर नाचगान गर्ने, दर खाने, दिदीबहिनीबीच दुःख-सुख साटासाट गर्ने र भगवान् शिवको आराधना गर्ने चलन छ। तर यसको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष तीज गीत हो, जसले पुस्तौँदेखि महिलाका अनुभव र समाजको ऐना बनेर काम गर्दै आएको छ।

प्रविधिको पहुँच सीमित रहेको समयमा महिलाहरू आफ्ना भावना र पीडालाई मौखिक परम्पराका गीतमार्फत पुस्तान्तरण गर्थे। माइतीघरमा भेला भएका दिदीबहिनीले गीतमार्फत घरपरिवारका दुःखदेखि सामाजिक विकृति, अन्याय, विभेद र समसामयिक विषयसम्म उठाउँथे। ती गीतमा बनावटीपनभन्दा जीवनको वास्तविकता हुन्थ्यो। त्यसैले तीजका भाका केवल मनोरञ्जनका साधन थिएनन्, महिलाको आवाज र भावनाका दस्तावेज पनि थिए।

तर समय बदलिएको छ। प्रविधिको विकाससँगै तीजका गीतको स्वरूप पनि फेरिएको छ। रेडियो र टेलिभिजनमा सीमित हुने गीत अहिले युट्युब, फेसबुक, टिकटकलगायत डिजिटल प्लेटफर्ममा सहजै पुग्छन्। गीत सार्वजनिक हुनासाथ त्यसको लोकप्रियता भ्युज, लाइक, कमेन्ट र ट्रेन्डिङबाट मापन गर्न थालिएको छ। यही प्रतिस्पर्धाले कतिपय तीज गीतलाई मौलिक संस्कृतिभन्दा बजार र भाइरल सामग्रीतर्फ धकेलेको देखिन्छ।

तीज नजिकिँदै गर्दा हरेक वर्ष नयाँ-नयाँ गीत सार्वजनिक हुन्छन्। तर सबै गीतले तीजको परम्परा र भावनालाई बोकेका छन् भन्ने अवस्था छैन। कतिपय गीतमा अस्वाभाविक शब्द, दोहोरो अर्थ लाग्ने संवाद, भड्किलो प्रस्तुति र अश्लीलताले प्राथमिकता पाउन थालेको भन्दै आलोचना हुने गरेको छ। गीतको भिडियोमा पनि तीजको पारम्परिक पहिरन र सांस्कृतिक परिवेशभन्दा आधुनिक फेसन तथा ग्ल्यामरलाई बढी जोड दिइएको देखिन्छ।

परिवर्तन आफैँमा गलत होइन। समयअनुसार गीत-सङ्गीतको शैली, प्रस्तुति र प्रविधि बदलिनु स्वाभाविक हो। नयाँ पुस्तालाई जोड्न आधुनिक सङ्गीत संयोजन, नयाँ भिडियो शैली र समसामयिक विषय प्रयोग गर्न सकिन्छ। तर आधुनिकताको नाममा तीजको मूल भाव नै हराउनु भने चिन्ताको विषय हो।

किनकि तीजको सौन्दर्य केवल रातो सारी, दर र नाचगानमा छैन। यसको गहिराइ महिलाले भोगेका अनुभव, सम्बन्ध, सङ्घर्ष र सामाजिक आवाजमा छ। विगतमा तीज गीतमार्फत उठाइएका घरेलु हिंसा, चेलीबेटीका पीडा, गरिबी, विभेद तथा सामाजिक विकृतिका विषय आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छन्। तर मनोरञ्जन र बाहिरी सौन्दर्य केन्द्रित प्रस्तुतिले यस्ता वास्तविक विषयलाई ओझेलमा पार्ने जोखिम बढेको छ।

लोक तथा सांस्कृतिक सङ्गीतमा सिर्जनात्मक स्वतन्त्रता आवश्यक छ, तर त्यससँगै सामाजिक जिम्मेवारी पनि जोडिएको हुन्छ। तीजका गीत बनाउने कलाकार, सर्जक, निर्माता र प्रस्तोता सबैले यसको सांस्कृतिक संवेदनशीलतालाई बुझ्न जरुरी छ। दर्शक र श्रोताको भूमिका पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ, किनकि हामीले कुन सामग्रीलाई हेर्छौँ, सुन्छौँ र लोकप्रिय बनाउँछौँ भन्ने कुराले बजारको दिशा निर्धारण गर्छ।

त्यसैले अबको तीजमा प्रश्न ‘कति भ्युज आयो?’ भन्दा पनि ‘गीतले तीजको भावना कति बोकेको छ?’ भन्ने हुनुपर्छ। मौलिकता र आधुनिकताको सुन्दर संयोजन गर्न सकियो भने तीजका गीत नयाँ पुस्तामाझ पनि उत्तिकै लोकप्रिय बन्न सक्छन्। तर भ्युजको दौडमा संस्कृतिको आत्मा नै हराउने हो भने त्यो लोकप्रियता क्षणिक मात्र हुनेछ।

तीज बदलिँदो समयसँगै बदलिन सक्छ, तर यसको पहिचान हराउनु हुँदैन। आधुनिकता स्वीकारौँ, नयाँ पुस्ताको स्वादलाई पनि स्थान दिऔँ-तर तीजको गीतलाई छाडापन होइन, सिर्जनशीलता र सांस्कृतिक चेतनाले समृद्ध बनाऔँ। यही सन्तुलनले तीजलाई केवल मनोरञ्जनको पर्व होइन, पुस्तौँसम्म महिलाको आवाज बोकेर हिँड्ने जीवन्त सांस्कृतिक पर्वका रूपमा जोगाइराख्न सक्छ।