काठमाडौं– कावासाेतीको शान्त र हरियो परिवेशभित्र जटायु भल्चर रेस्टुरेन्ट समुदायमा–आधारित गिद्ध संरक्षणको एक प्रभावकारी उदाहरण हो । 

यो केन्द्र स्थानीय समुदाय, राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूको सहकार्यबाट सञ्चालन हुँदै आएको छ, जहाँ संरक्षणको जिम्मेवारी सबैले मिलेर वहन गरेका छन् ।

यो कार्यक्रम बर्ड कन्जर्भेसन नेपालको राष्ट्रिय नेतृत्व तथा बर्डलाइफ इन्टरनेशनलको अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगमा अगाडि बढाइएको हो । 

स्थानीय समुदायको सक्रिय सहभागितासँगै यी संस्थाहरूले गिद्धहरूका लागि सुरक्षित आहार, आश्रय र दीर्घकालीन संरक्षण रणनीतिमा काम गर्दै आएका छन् ।

छिमेकी गाउँहरूमा मरेका घरपालुवा पशुहरूको सूचना गाउँलेहरूले दिन्छन्। त्यसपछि जटायुका अधिकारीहरूले ती पशुहरूको जाँच गर्छन्- डाइक्लोफेनाक तथा अन्य विषाक्त पदार्थको उपस्थिति छ कि छैन भनेर जाँच गरेपछि मात्र ती पशुहरू जटायु भल्चर रेस्टुरेन्टमा ल्याएर गिद्धहरूलाई खुवाइन्छ । 

यो सुरक्षित र वैज्ञानिक प्रक्रियाले गिद्धहरूको अकस्मात् मृत्यु घटाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ ।

यो केन्द्र समुदाय–नेतृत्वमा सञ्चालित संरक्षण अभियान हो, जहाँ स्थानीय मानिसहरू, संरक्षणकर्मी र संस्थाहरू एउटै उद्देश्यका साथ काम गरिरहेका छन् । 

यस सहकार्यले कावासाेतीलाई नेपालमा गिद्ध संरक्षणको एक महत्त्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा स्थापित गरेको छ ।

नेपाल विश्वमै चराको जैविक विविधताका लागि चिनिन्छ, जहाँ करिब ९०० प्रजातिका चराहरू पाइन्छन् । 

तिनैमध्ये, जटायु भल्चर रेस्टुरेन्ट वरपरको क्षेत्रमा मात्र झन्डै ८० प्रजातिका चराहरू अभिलेख भइसकेका छन् । यसले यो क्षेत्रको पारिस्थितिक महत्वलाई स्पष्ट रूपमा देखाउँछ ।

यहाँ पाइने धेरै चराहरू नेपालका स्थायी बासिन्दा मात्र होइनन्, विभिन्न देश र विश्वका अन्य भू–भागबाट जाडोयाम बिताउन आउने प्रवासी (विन्टरिङ) चराहरू पनि हुन् । यस्ता चराहरूका लागि कावासाेतीको यो क्षेत्र सुरक्षित बासस्थान र आहार स्रोत बनेको छ ।

जटायु भल्चर रेस्टुरेन्ट पर्यटक तथा वन्यजन्तु फोटोग्राफरहरूका लागि पनि एक विशेष अनुभव हो । यहाँ नजिकै बनाइएको फोटो हाइडबाट गिद्धहरूलाई उनीहरूको प्राकृतिक व्यवहारसहित निकै नजिकबाट अवलोकन गर्न सकिन्छ ।

यो क्षेत्र विभिन्न गिद्ध प्रजातिहरूको आश्रयस्थल हो। राजगिद्ध, खैरो गिद्ध, हिमाली गिद्ध र डाङ्गोर गिद्धको उपस्थितिले यहाँको जैविक विविधता र संरक्षण मूल्यलाई अझ मजबुत बनाएको छ ।

जटायु भल्चर रेस्टुरेन्ट केवल एक फिडिङ साइट मात्र होइन; यो समुदाय, संस्था र प्रकृतिबीचको सह–अस्तित्वको जीवन्त कथा हो-जहाँ सचेत प्रयासले गिद्धहरू मात्र होइन, सम्पूर्ण चराजगत् र पारिस्थितिक प्रणालीलाई संरक्षण गर्ने बाटो देखाएको छ ।

तस्बिर : दृष्टान्त बिडारी/ नेपाल फोटो लाइब्रेरी