काठमाडौं– नेपाल राष्ट्र बैंकले बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूको संख्या घटाएर वित्तीय स्थायित्व कायम गर्ने उद्देश्यले मर्जर तथा प्राप्ति नीति अघि सारेपछि नेपाली बैंकिङ क्षेत्रमा ठूलो फेरबदल आएको छ । 

विगतमा स-साना पुँजीमा सञ्चालित दर्जनौँ विकास बैंक र फाइनान्स कम्पनीहरू एकआपसमा गाभिँदै र ठूला वाणिज्य बैंकहरूमा विलय हुँदै अन्ततः आजका शक्तिशाली र विशाल वाणिज्य बैंकहरूका रूपमा स्थापित भएका छन् । राष्ट्र बैंकले भर्खरै सार्वजनिक गरेको मर्जर तथा प्राप्ति ब्रेकडाउन सूचीले बैंकिङ क्षेत्र कसरी सञ्चालित भइरहेको छ र पुराना संस्थाहरू कुन-कुन ठूला बैंकमा रूपान्तरित भए भन्ने रोचक तथ्य देखाएको हो ।

ग्लोबल आइएमई बैंक : एक दर्जनभन्दा बढी संस्थाको महासंगम

नेपाली बैंकिङ इतिहासमा सबैभन्दा धेरै वित्तीय संस्थालाई आफूमा समाहित गरेर विशाल रूप लिने अग्रस्थानमा ग्लोबल आइएमई बैंक पर्दछ । यो बैंकले २०६९ असार २५ गते तत्कालीन आइएमई फाइनान्सलाई मर्जर गरेर ठूलो यात्रा सुरु गरेको थियो । त्यसपछि यसले २०७० असार ३० गते कमर्ज एण्ड ट्रष्ट बैंकलाई आफूमा विलय गरायो । यो प्रक्रिया यतिमा मात्र रोकिएन, बैंकले २०७३ फागुन १ गते प्यासिफिक डेभलपमेन्ट बैंक र २०७४ असार २५ गते रिलायबल डेभलपमेन्ट बैंकलाई प्राप्ति गर्‍यो ।

त्यस्तै, २०७६ मंसिर २० गते तत्कालीन अर्को वाणिज्य बैंक, जनता बैंक नेपाल यसैमा विलय हुन आइपुग्यो । जनता बैंक आफैँमा पनि सिद्धार्थ डेभलपमेन्ट बैंक (जसमा साविकको एकता विकास बैंक र नेपाल आवास फाइनान्स गाभिएका थिए) र त्रिवेणी विकास बैंक (जसमा ब्राइट र पब्लिक डेभलपमेन्ट बैंक गाभिएका थिए) लाई २०७४ असार ३० गते आफूमा गाभेर ठूलो बनेको संस्था थियो । 

यसैगरी, ग्लोबल आइएमई बैंकले २०७० चैत २६ गते सामाजिक विकास बैंक र गुल्मी विकास बैंकलाई पनि मर्जर गरेको थियो भने पछिल्लो पटक २०७९ पुस २५ गते तत्कालीन ठूलो वाणिज्य बैंक बैंक अफ काठमाण्डूलाई समेत मर्जर गरी देशकै विशाल बैंकका रूपमा आफूलाई उभ्याएको छ । बैंक अफ काठमाण्डूले २०७३ असार ३० गते लुम्बिनी बैंकलाई मर्जर गरेको थियो ।

नेपाल इन्भेष्टमेन्ट मेगा बैंक: दुई ठूला शक्तिको उदय र विलय

बैंकिङ क्षेत्रको अर्को ठूलो बैंकका रूपमा नेपाल इन्भेष्टमेन्ट मेगा बैंक उदाएको छ । यो बैंक साविकका दुई ठूला वाणिज्य बैंकहरू नेपाल इन्भेष्टमेन्ट बैंक र मेगा बैंक नेपालबीच २०७९ पुस २७ गते भएको ऐतिहासिक मर्जरको परिणाम हो । यस महा-मर्जरअघि यी दुवै बैंकले आ-आफ्नो क्षेत्रमा दर्जनौँ साना संस्थालाई गाभिसकेका थिए ।

तत्कालीन मेगा बैंक नेपालले २०७५ वैशाख ३० गते टुरिजम डेभलपमेन्ट बैंकलाई मर्जर गरेको थियो । टुरिजम डेभलपमेन्ट बैंकमा त्यसअघि नै मातृभूमि विकास बैंक र कालिञ्चोक डेभलपमेन्ट बैंक बिलय भइसकेका थिए । त्यस्तै, मेगा बैंकले २०७७ असार २१ गते तत्कालीन गण्डकी विकास बैंकलाई प्राप्ति गर्‍यो, जुन गण्डकी विकास बैंकमा साविकको विश्व विकास बैंक र फेवा फाइनान्स गाभिएका थिए । 

अर्कोतर्फ, साविकको नेपाल इन्भेष्टमेन्ट बैंकले २०७४ असार २९ गते एस डेभलपमेन्ट बैंकलाई प्राप्ति गरेको थियो भने २०७७ माघ ११ गते जेबिल फाइनान्सलाई पनि आफूमा समाहित गरेको थियो । यसरी दुवैतर्फका झन्डै एक दर्जन संस्थाहरूको शक्ति मिलेर हाल यो मेगा बैंक बनेको हो ।

नबिल बैंक : नेपाल बंगलादेश बैंकको ऐतिहासिक विलय

नेपालको पहिलो निजी क्षेत्रको वाणिज्य बैंक नबिल बैंकले पनि मर्जरको बलियो रणनीति अपनाएको देखिन्छ । नबिल बैंकले २०७८ असार २७ गते युनाइटेड फाइनान्सलाई प्राप्ति गरेर आफ्नो सञ्जाल विस्तार गर्‍यो । त्यसको ठीक एक वर्षपछि २०७९ असार २७ गते नबिल बैंकले तत्कालीन ‘क’ वर्गकै वाणिज्य बैंक नेपाल बंगलादेश बैंकलाई प्राप्ति गरी वित्तीय बजारमा आफ्नो हिस्सा झन् मजबुत बनायो । नेपाल बंगलादेश बैंकले यसअघि २०७० असार ३० गते नेपाल बंगलादेश फाइनान्स र नेपाल श्रीलंका मर्चेन्ट फाइनान्सलाई आफूमा गाभेको थियो ।

प्रभु बैंक : पाँचभन्दा बढी संस्था मिलेर बनेको बलियो संरचना

वाणिज्य बैंकहरूमध्ये प्रभु बैंकको आकार पनि विभिन्न मर्जर र प्राप्तिका कारण निकै ठूलो बनेको हो । साविकको प्रभु विकास बैंकले २०७० असार ३० गते बिजनेस युनिभर्सल डेभलपमेन्ट बैंकलाई मर्जर गरेर यात्रा अघि बढाएको थियो । पछि २०७२ माघ २९ गते प्रभु बैंकका रूपमा स्थापित हुँदै यसले ग्राण्ड बैंक नेपाललाई प्राप्ति गर्‍यो । ग्राण्ड बैंक बन्नुअघि त्यसमा ललितपुर फाइनान्स र नेपाल कन्ज्युमर डेभलपमेन्ट बैंक जस्ता संस्थाहरू जोडिएका थिए । 

प्रभु बैंकले २०७४ मंसिर २४ गते सेञ्चुरी कमर्सियल बैंकलाई प्राप्ति गर्‍यो । सेञ्चुरी कमर्सियल बैंक आफैँमा पनि अरनिका डेभलपमेन्ट बैंक, सूर्य डेभलपमेन्ट बैंक, इन्नोभेटिभ डेभलपमेन्ट बैंक र सगरमाथा मर्चेन्ट बैंकिङ एण्ड फाइनान्स जस्ता संस्थाहरूलाई वि.सं. २०७४ मा गाभेर बलियो बनेको बैंक थियो ।

एनएमबी र कुमारी बैंक : साना संस्थाको जगमा विशाल रूप

एनएमबी बैंकले २०७२ कात्तिक १ गते प्रुडेन्सियल फाइनान्स कम्पनी, क्लिन इनर्जी डेभलपमेन्ट बैंक र पाथिभरा विकास बैंकलाई एकैसाथ मर्जर गरेर आफ्नो पुँजीगत आधार बलियो बनाएको थियो । पछि २०७६ असोज ११ गते यसले कन्चन डेभलपमेन्ट बैंकलाई पनि प्राप्ति गर्‍यो ।

अर्कोतर्फ, कुमारी बैंकले २०७३ चैत २५ गते काष्ठमण्डप डेभलपमेन्ट बैंक, शिखर फाइनान्स, महाकाली विकास बैंक र काक्रेबिहार विकास बैंकलाई एकैपटक मर्जर गरेर ठूलो फड्को मार्‍यो । यसले २०७७ असार २८ गते देव विकास बैंकलाई पनि प्राप्ति गर्‍यो, जसमा साविकको युनियन फाइनान्स र पश्चिमाञ्चल फाइनान्स जोडिएका थिए ।

एनसीसी, सिटिजन्स, लक्ष्मी सनराइज र प्राइम बैंकको मर्जर यात्रा

नेपाल क्रेडिट एण्ड कमर्स (एनसीसी) बैंकले २०७३ असोज ३० गते पूर्वाधार विकास बैंक, इन्टरनेसनल डेभलपमेन्ट बैंक र सुप्रिम डेभलपमेन्ट बैंकलाई मर्जर गरी आफ्नो साख जोगाएको देखिन्छ, जुन पछि हिमालयन बैंक लिमिटेड सँग २०७९ फागुन १२ गते मर्जर भयो । हिमालयन बैंकमा त्यसअघि २०७९ पुस २७ गते सिभिल बैंक लिमिटेड (जसमा युनिक फाइनान्स र हामा मर्चेन्ट गाभिएका थिए) विलय भइसकेको थियो ।

त्यस्तै, सिटिजन्स बैंक इन्टरनेसनलले नेपाल हाउजिङ, पिपुल्स फाइनान्स, सहयोगी विकास बैंक र तिनाउ मिसन विकास बैंक जस्ता ‘ख’ र ‘ग’ वर्गका संस्थाहरूलाई विभिन्न मितिमा प्राप्ति गरेर आफ्नो दायरा फराकिलो बनायो । 

लक्ष्मी सनराइज बैंक २०८० असार २९ गते लक्ष्मी बैंक र सनराइज बैंकबिचको बराबरी मर्जरबाट बनेको हो, जसमा साविकको नारायणी नेशनल फाइनान्स र प्रोफेशनल दियालो विकास बैंकको समेत जग रहेको छ । 

प्राइम कमर्सियल बैंकले २०७६ र २०७८ को बिचमा कन्काई विकास बैंक, कैलाश विकास बैंक र ललितपुरको साहायक संस्थालाई प्राप्ति गरेर आफ्नो व्यवसाय विस्तार गर्‍यो ।

विकास बैंक र फाइनान्स कम्पनीहरूको आन्तरिक सुदृढीकरण

वाणिज्य बैंकहरू मात्र होइन, ‘ख’ र ‘ग’ वर्गका वित्तीय संस्थाहरू पनि आफैँमा मर्जर भएर शक्तिशाली बनेका छन् । शाइन रेसुङ्गा डेभलपमेन्ट बैंकले २०६९ मा रेसुङ्गा विकास बैंक गाभेर सुरु गरेको यात्रामा २०७६ असोज २७ गते पूर्णिमा र भार्गव विकास बैंकलाई प्राप्ति गरी लुम्बिनी प्रदेशकै ठूलो विकास बैंक बन्यो । 

ज्योति विकास बैंकले २०७४ र २०७५ मा झिमरुक, राप्तिभेरी र हाम्रो विकास बैंकलाई आफूमा समाहित गर्‍यो । महालक्ष्मी विकास बैंक ले यति फाइनान्स, भ्याली फाइनान्स र सिद्धार्थ फाइनान्सलाई गाभेर आफ्नो अस्तित्व बलियो बनायो भने लुम्बिनी विकास बैंकमा मालिका, हिमचुली, वीरगन्ज फाइनान्स र विभोर विकास बैंक जस्ता संस्थाहरूको लगानी र सम्पत्ति बिलय भयो ।

फाइनान्स कम्पनीहरूतर्फ बेस्ट फाइनान्स कम्पनी ले बुटवल फाइनान्स, एल्पिक एभरेष्ट र सिएमबी फाइनान्सलाई गाभेर नयाँ रूप लियो भने नेपाल फाइनान्सले ललितपुर फाइनान्सलाई प्राप्ति गर्‍यो ।

नेपाल राष्ट्र बैंकको मर्जर तथा प्राप्ति नीतिका कारण संख्यात्मक रूपमा बैंकहरू घटे पनि गुणात्मक र पुँजीगत रूपमा उनीहरू अहिले विगतको तुलनामा शक्तिशाली बनेका छन् । विगतमा नाम सुनिने दर्जनौँ साना बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूको बलियो जगमै आजका यी विशाल ‘मेगा बैंकहरू’ खडा भएका हुन्, जसले नेपाली अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउन ठूलो भूमिका खेलिरहेको बैंकरहरू दाबी गर्छन् ।