मतपेटिकामा मत खसाल्ने मतदाताको पर्खाइ अब १५ दिनको मात्रै छ । १ करोड ८९ लाख तीन हजार ६ सय ८९ जना मतदाता फागुन २१ मा मत खसाल्न आतुर छन् । यता मतपत्र छपाइको जिम्मा पाएको जनक शिक्षा सामाग्री केन्द्र लिमिटेडले पनि मतपत्र छपाई सकेको छ । विभिन्न दल र स्वतन्त्र गरी मनोनयन दर्ता गराएका जम्मा २ हजार ६ सय ५५ जना उम्मेदवार फागुन ४ देखि जनताको घरदैलोमा छन् । 

निर्वाचन आयोगको तीव्र तयारी, उम्मेदवार, दल र जनताको उत्साह देख्दा निर्वाचन हुने अब लगभग पक्का देखिन्छ । आयोगले आइतबार ६४ बुँदे निर्देशन जारी गर्दै दललाई १८ गतेसम्म मात्रै घरदैलो र आमसभा गर्ने तिथि तोकेको छ । आन्तरिक भेटघाट गरिरहेका उम्मेदवार अहिले निर्धक्क आ–आफ्नै क्षेत्रमा भोट माग्न लागिपरेका छन् । 

कांग्रेस, रास्वपा, एमाले त प्रधानमन्त्री नै तोकेर प्रतिस्पर्धामा होमिएका छन् । यस निर्वाचनमा रास्वपाले सुरु गरेको यो अभ्यास कांग्रेसले भने दोहोर्‍याएको हो । कांग्रेसले २०५६ सालको निर्वाचनमा कृष्णप्रसाद भट्राईलाई प्रधानमन्त्रीको रुपमा अघि सारेर ११० सीटसहित बहुमत ल्याएको थियो । तत्कालीन निर्वाचनमा प्रतिपक्षी बनेको एमालेका लागि भने प्रधानमन्त्री तोकेर मैदानमा गएको यो पहिलो अभ्यास हो । 

जसकारण रास्वपाका प्रधानमन्त्री उम्मेदवार वरिष्ठ नेता बालेन्द्र शाह (बालेन), एमाले अध्यक्ष तथा प्रधानमन्त्री उम्मेदवार केपी शर्मा ओलीको चुनावी मैदान झापा–५ चर्चामा छ । यस्तै, दोस्रो महाधिवेशनमार्फत सभापति बनेका गगनकुमार थापा पनि कांग्रेसका प्रधानमन्त्री उम्मेदवार हुन् । 

मधेसमा कांग्रेसको विरासत फर्काउने उद्देश्यसाथ उनी चुनावी क्षेत्र परिवर्तन गर्दै काठमाडौं–४ बाट सर्लाही–४ झरेका कारण पनि अझ चर्चामा छन् । उनले सर्लाहीमा लामो समयदेखि कांग्रेस नेताका रुपमा प्रभुत्व जमाएका समकालीन सारथि अमरेशकुमार सिंहसंग प्रतिस्पर्धा गर्दैछन् । गत निर्वाचनमा कांग्रेसबाट टिकट नपाएर स्वतन्त्र निर्वाचित बनेका उनी अहिले भने रास्वपाका उम्मेदवार हुन् । 

प्रधानमन्त्रीका उम्मेदवार मात्रै होइनन्, झापा–२ मा एमालेका पूर्व सभामुख देवराज घिमिरे र रास्वपा उम्मेदवार उपसभामुख इन्दिरा रानामगरबीच पनि गहकिलो प्रतिस्पर्धा हुने देखिन्छ । २०७९ को निर्वाचनमा सोही क्षेत्रबाट निर्वाचित घिमिरे र क्षेत्र परिवर्तन गरेकी रानालाई राप्रपाका स्वागत नेपाल, नेकपाका हरि रानाले चुनौती दिएका छन् । 

यस्तै, चितवन–३ दाहाल पुत्री नेकपाकी उम्मेदवार रेनु, रास्वपा नेतृ तथा पूर्व सांसद सोविता गौतमबीच प्रतिस्पर्धा हुँदैछ । ९ वर्ष भरतपुर महानगरपालिका प्रमुखको रुपमा स्थानीय स्तरमा प्रभाव जमाएकी उनको प्रतिस्पर्धामा काठमाडौं–२ बाट चितवन झरेकी गौतम छिन् । एक कार्यकाल सांसद हुँदा मात्रै पनि सकारात्मक राजनीतिक छवि बनाएकी युवा नेतृ गौतम र लामोसमयदेखि दलीय प्रकृया र भूगोलमा भिजेकी दाहालबीच हिसाब हुँदैछ । 

रुकुम पूर्वमा ३ पटकसम्म प्रधानमन्त्री बनेका पुष्पकमल दाहाल प्रचण्डलाई कांग्रेसकी कुसुम थापाले दिएको चुनौतीले पनि चर्चा बटुलेको छ । चितवन–२ मा रास्वपा सभापति रवि लामिछानेसँग मैदानमा उत्रिएकी मीना खरेल पनि केन्द्रमा देखिएकी छिन् । 

विवेकशील साझामा हुँदा राजनीतिक गुरुको रुपमा रहेका तत्कालीन अध्यक्ष रविन्द्र मिश्रको विपक्षमा उनीबाटै राजनीतिक चेत निखारेकी रञ्जु दर्शना छिन् । मिश्र राप्रपाबाट तेस्रो पटक काठमाडौं–१ मा उम्मेदवार बनेका हुन् । 

शारीरिक अवस्थाका कारण रास्वपाको समानुपातिक सूचीमा सिफारिस भएकी रञ्जु विरोधपछि प्रत्यक्ष मैदानमा होमिएकी हुन् । मिश्र भने गत निर्वाचनमा कांग्रेसका नेता प्रकाशमान सिंहबाट झिनो (१२५) मतान्तरसहित पराजित बनेका थिए । २०७४ मा पनि सिंहसंगै पराजित मिश्र भने राप्रपाका उम्मेदवार थिए । 

एउटा मात्रै निर्वाचन क्षेत्र रहेको हिमाली जिल्ला म्याग्दीबाट महावीर पुन लगायत १२ उम्मेदवार प्रतिस्पर्धामा छन् । तीमध्ये पुन निकै चर्चित उम्मेदवार हुन् । उनी शिक्षा क्षेत्रका कानुन पारित नगराएको झोँकमा सरकारसँग असन्तुष्ट बनेर मन्त्री पदबाट राजीनामा दिँदै सांसद बन्ने दौडाहामा छन् ।  

स्वतन्त्र उम्मेदवारका रुपमा मैदानमा उत्रिएका निवर्तमान शिक्षा मन्त्री पुन स्वयंको शैलीका कारण यतिबेला सामाजिक सञ्जालमा निकै भाइरल पात्र हुन् । राष्ट्रिय अनुसन्धान केन्द्रलाई पुनः जागृत बनाएको श्रेयबाटै स्थापित भएका उनी जनतामाझ चर्चित पात्र हुन् ।

 नेपाली कांग्रेसबाट कर्णबहादुर भण्डारी, नेकपा एमालेबाट हरिकृष्ण श्रेष्ठ, नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा)बाट अर्जुनबहादुर थापा, स्वतन्त्र उम्मेदवार महावीर पुनसहितका उम्मेदवार चुनावी मैदानमा छन् । दोस्रो संविधान सभा निर्वाचनयता दुई पटक एमाले र एक पटक कांग्रेसले जितेको म्याग्दीमा पूर्वमन्त्री पुनसमेत आएपछि यसपटक त्यहाँको चुनावी माहौल थप रोचक बन्ने देखिन्छ । 

यी लगायत अन्य क्षेत्र पनि चर्चाको केन्द्रमा छन् तर चर्चाले मात्रै निर्वाचन नतिजा उनीहरूको पोल्टोमा पर्छ भन्ने हुँदैन । त्यसका लागि उम्मेदवारले जनताको मन जित्ने योजना अघि नसारी भने हुँदैन । 

लोकप्रिय हुँदाहुँदै हार व्यहोरेका किसुनजी ! 

नेपालमा प्रजातन्त्र प्रारम्भसँगै २००७ साल फागुन ७ गते २ वर्ष भित्र आमनिर्वाचन गराउने बारे भएको शाही घोषणानुरुप २०१५ मा बल्ल देशकै पहिलो चुनाव भयो । जसमा १०९ संसदीय क्षेत्रका लागि निर्वाचन गरिएको थियो । 

कांग्रेसले १०९ सिटमै उम्मेदवार खडा गर्दा कम्युनिस्टका ४८ उम्मेदवार प्रतिस्पर्धामा थिए । तीमध्ये कांग्रेसले ७४ सीटसहित बहुमत पायो भने एमालेले ४७ सीटमा मात्रै उम्मेदवार खडा गरेकोमा ४ क्षेत्रमा जित निकालेको थियो । 

जित निकाल्न नसक्ने मध्ये एक थिए, तत्कालीन समयमा निकै चर्चित र लोकप्रिय कांग्रेसका संस्थापक नेता कृष्णप्रसाद भट्टराई । प्रजातन्त्र स्थापनासँगै कांग्रेसको मियो समेत रहेका उनी गोरखा–१०४ नम्बर क्षेत्रका प्रतिनिधि सभा उम्मेदवार थिए । 

भट्टराई नेपाल राष्ट्रवादी गोरखा परिषद्का उम्मेदवार विश्वनाथ सुवेदीसँग हार व्यहोरेका थिए । तर पनि कांग्रेसको नेतृत्वमा सरकार बनेपछि सभामुख नियुक्त गरियो । 

सो समयमा बीपी कोइराला, गणेशमान सिंह र सुवर्ण शमशेरबाहेक सबैजसो ठूला नेता चुनावमा पराजित भए । बीपीले मोरङ र गणेशमान सिंहले क्षेत्र नम्बर १ काठमाडौंबाट चुनाव जिते । नेकपाका पोलिटब्युरो सदस्य पुष्पलाल श्रेष्ठ गणेशमानसँग चुनाव हारे । यी दुवै उम्मेदवार सो समयमा चर्चाको केन्द्रमा रहेका पात्र थिए । 

क्षेत्र नम्बर ७१ मा पूर्वप्रधानमन्त्री समेत रहेका डा. केआई सिंहलाई नेपाली कांग्रेसका उम्मेदवार शिवराज पन्तले हराए । अर्का पूर्वप्रधानमन्त्री  प्रजापरिषद्का उम्मेदवार टंकप्रसाद आचार्यले पनि काठमाडौं क्षेत्र नं. ५ मा संयुक्त प्रजातन्त्र पार्टीका लोचनशमशेर थापासँग हार बेहोरे । पश्चिम पाल्पाको क्षेत्र नं. ९३ बाट नेकपाको महासचिव पदका केशरजंग रायमाझीलाई पनि कांग्रेसका नेता अच्युतराज रेग्मीले हराएका थिए ।

२०१५ सालको ऐतिहासिक निर्वाचन हेर्दा पनि चर्चित र लोकप्रिय हुँदैमा बहुमत आउनेमा शंका गर्ने तथ्य देखिन्छ । 

भट्टराईलाई हराएपछि उदाएका भण्डारी  

२०१५ मा निर्वाचित संसद र सरकारमाथि २०१७ साल पुस १ गते ‘कु’ गरेर तत्कालीन राजा महेन्द्रले पञ्चायती व्यवस्थाको सूत्रपात गरे । उनले आफूलाई संविधानभन्दा माथि राख्दै जननिर्वाचित दल र नेतामाथि प्रतिबन्ध लगाए । अनि, आफ्ना विश्वासपात्रलाई सरकार प्रमुख बनाउँदै निर्दलीय पञ्चायती व्यवस्थामा देशलाई लगे । नागरिकको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता लगायतका अन्य न्यूनतम अधिकार पनि खोस्न पनि पछि परेनन् ।  

१९ वर्षसम्म पञ्चायती व्यवस्था भोगेका नेपाली जनतालाई आशा जगाउँदै २०३६ सालमा राजा वीरेन्द्रले जनमत संग्रह गरे । पञ्चायतको विरोध र प्रजातन्त्र स्थापनाको पक्षमा बहुमत आयो । तर कार्यान्वयन भएन । जसकारण २०४६ सालमा नेपाली कांग्रेसको नेतृत्वमा कम्युनिष्टसहितले जनआन्दोलन गरे । उक्त ऐतिहासिक जनआन्दोलनको जगमा नेपालमा राजतन्त्र ‘संवैधानिक’ रहनेगरी ‘बहुदलीय प्रजातन्त्र’ को पुनःस्थापना भएको थियो । 

आन्दोलनको आडमा गठन भएको अन्तरिम मन्त्रिपरिषद्ले दलका प्रतिनिधि र कानुनविद्हरू रहेको संविधान सुझाव आयोग गठन ग¥यो । सोही आयोगले तयार पारेको मस्यौदाका आधारमा तत्कालीन राजाले २०४७ साल कार्तिक २३ गते ‘नेपाल अधिराज्यको संविधान–२०४७’ जारी गरेका थिए । 

सोही संविधान अनुसार कृष्णप्रसाद भट्टराई नेतृत्वको सरकारले आम निर्वाचनको घोषणा गर्‍यो । मुलुकमा दोस्रो पटक संसदीय (प्रतिनिधिसभा) निर्वाचन हुने भयो । 

संविधानमा प्रत्क्षय निर्वाचित हुने व्यवस्थासहित २०५ सीटको प्रतिनिधिसभा (तल्लो सदन) र ६० सीटको राष्ट्रियसभा (माथिल्लो सदन) गरी दुई सदनात्मक संसद्को व्यवस्था गरिएको थियो । 

सो व्यवस्था अनुरुप २०४८ वैशाख २९ गते प्रतिनिधिसभाको निर्वाचन सम्पन्न भएको थियो । जहाँ ४४ दल निर्वाचनका लागि दर्ता भएकामध्ये २० दलले मात्रै उम्मेदवारी दर्ता गराएका थिए । 

यस निर्वाचनमा पनि सभामुख पछि पार्टी सभापतिसमेत रहेका भट्टराईले काठमाडौं–१ का लागि प्रधानमन्त्री पदबाट राजीनामा दिँदै सांसद बन्न मैदानमा उत्रिए । तर भट्राईले जित निकाल्न सकेनन् । प्रजातन्त्र स्थापित गर्न खर्चिएको लामो उमेर उनका लागि जित निकाल्ने कडी बन्न सकेन । त्यसबेला उनलाई कांग्रेसले नै अन्तर्घात गरेर हराएको थियो । 

उक्त निर्वाचनमार्फत उनलाई पराजित गर्दै कुशल वक्ताको छवि बनाएका एमाले महासचिव मदन भण्डारीको उदय भयो । भण्डारीले कांग्रेसका तत्कालीन सभापति एवम् अन्तरिम प्रधामन्त्री कृष्णप्रसाद भट्टराईलाई परास्त गरी काठमाडौँ क्षेत्र नं. १ बाट प्रतिनिधि सभा सदस्य निर्वाचित भए । 

माधव नेपाललाई झक्कुको धक्का

पाँच दशकको राजनीतिक जीवन बिताइसकेका माधव कुमार नेपाल पहिलो संविधानसभा निर्वाचन २०६४ मा काठमाडौं–२ का उम्मेदवार थिए । देशकै एक मुख्य दल एमालेको डेढ दशक महासचिव समेत रहेका उनलाई त्यो छविले जिताउन सकेन । उनी खासै चर्चामा नरहेका माओवादीका उम्मेदवार झक्कुप्रसाद सुवेदीद्वारा १ हजार ५ सय ३३ मतान्तरसहित पराजित बने । 

चुनाव जित्नुअघि सुवेदीको चर्चा पनि थिएन । तर चुनावमा अप्रत्यासित परिणाम निकालेपछि सुवेदी राष्ट्रिसभासम्म पुग्न सफल भए ।
 काठमाडौं–२ मात्रै होइन्, रौतहट–१ बाट पनि सो बेला नेपाल पराजित बनेका थिए । जसकारण उनले महासचिव पद समेत त्याग्नुपर्‍र्यो । 

विघटित प्रतिनिधिसभा पुनः स्थापित भएपछि नेता नेपाल १५ वैशाख २०६३ मा एमाले संसदीय दलको नेता चयन भएका थिए । उनी ११ जेठ २०६६ देखि करिब १८ महिना देशको प्रधानमन्त्री बने । २०७० को निर्वाचनमा भने नेपालले दुवै क्षेत्रमा चुनाव जितेका थिए । 

२०७९ को प्रतिनिधि सभा निर्वाचन 

२०७९ को प्रतिनिधि सभा निर्वाचन ललितपुर–३ मा निकै रोचक प्रतिस्पर्धा भयो । जहाँ डाक्टर पेशालाई थाती राख्दै पहिलोपटक निर्वाचनमा होमिएकी तोसिमा कार्की र उर्जामन्त्री भइसकेकी माओवादीकी उपमहासचिव पम्फा भुसालबीच प्रतिस्पर्धा भयो ।

राजनीतिक वर्णमाला समेत नजानेकी कार्कीले करिब चार दशक राजनीतिक जीवन बिताइसकेकी ५९ वर्षीय भुसाललाई करिब तेब्बर मतसहित हराएकी थिइन् । कार्कीले ३१ हजार १३६ मत पाउँदा तेस्रो बनेकी भुसाल ८ हजार ७६९ मतमा खुम्चिएकी थिइन् । जबकि २०७४ को निर्वाचनमा भुसाल २४ हजार ३६ मतसहित यही क्षेत्रबाट जितेर सांसद बनेकी थिइन् । 

त्यस्तै, नेपालको पहिलो महिला सभामुख ओनसरी घर्ती मगरलाई पनि रास्वपा नेतृ सोविता गौतमले काठमाडौं–२ मा झण्डै दोब्बर मतले हराएकी थिइन् । माओवादी केन्द्रबाट उम्मेदवार बनेकी घर्तीले ९ हजार ४४९ मत पाउँदा गौतमले १५ हजार दुई सय २९ मतसहित जित निकालेकी थिइन् ।