काठमाडौँ – रातो अनुहार, अग्लो कपाल, डर लाग्दो स्वरूप र शक्तिशाली नृत्य। धिमे बाजाको तालसँगै काठमाडौँका गल्ली–गल्लीमा नाच्दै हिँड्ने लाखेलाई देख्दा पहिलोपटक जो–कोहीलाई पनि डरलाग्दो लाग्न सक्छ। तर, यही डरलाग्दो स्वरूपभित्र काठमाडौँको एउटा पुरानो कथा, विश्वास र सांस्कृतिक स्मृति लुकेको छ।

इन्द्रजात्राका बेला सडकमा निस्कने मजिपा लाखेलाई धेरैले केवल मनोरञ्जनका लागि प्रस्तुत गरिने परम्परागत नाचका रूपमा बुझ्छन्। तर लाखेको कथा त्यतिमै सीमित छैन। लोकविश्वासमा उनी काठमाडौँका बालबालिकाका रक्षक हुन्। उनीसँग जोडिएको कथा प्रेम, राक्षसी शक्ति, राजासँगको सम्झौता, संघर्ष र सुरक्षासँग जोडिएको छ।

त्यसैले इन्द्र जात्रामा लाखे नाचेको दृश्यलाई केवल एउटा सांस्कृतिक प्रदर्शनका रूपमा हेर्नुभन्दा यसको पछाडि रहेको कथा बुझ्दा काठमाडौँको पुरानो सामाजिक र सांस्कृतिक जीवनको अर्को पाटो देखिन्छ।

प्रेममा परेपछि राक्षसले रोजे मानिस बन्ने बाटो

मजिपा लाखेको उत्पत्तिसँग जोडिएको एउटा प्रमुख लोककथाअनुसार, एकपटक लाखे मजिपाकी एक युवतीप्रति आकर्षित भए। उनी राक्षस थिए, तर युवतीप्रतिको प्रेमले उनलाई मानिसको भेषमा काठमाडौँ प्रवेश गर्ने इच्छा जगायो।

मानिसको रूप धारण गरेर उनी आफ्नी प्रियसी भेट्न शहर पुगे। सुरुमा उनी सामान्य मानिसजस्तै देखिए। तर, उनको वास्तविक परिचय धेरै समय लुकेर रहन सकेन। उनी राक्षस भएको रहस्य खुलेपछि मानिसले उनलाई समातेर राजासामु पुर्‍याए।

त्यतिबेला राजासामु उनलाई सजाय दिने वा शहरबाट निकाल्ने विकल्प थियो। तर राजाले फरक प्रस्ताव गरे। राजाले लाखेलाई भने– यदि उनले शहरका बालबालिकालाई अन्य राक्षसको आक्रमणबाट जोगाउने वाचा गरे र हरेक वर्ष आयोजना हुने यँयाँ पुन्हि अर्थात् इन्द्र जात्रामा सहभागी भए भने उनलाई शहरमै बस्न दिइनेछ। लाखेले राजाको प्रस्ताव स्वीकार गरे।

नेवारी भाषामा ‘ला’लाई मासु र ‘खें’लाई अण्डासँग जोडेर व्याख्या गर्ने लोकविश्वास पाइन्छ। यसरी एउटा राक्षसले मानिससँग गरेको सम्झौताले उनलाई काठमाडौँको संरक्षक पात्रका रूपमा नयाँ पहिचान दिएको कथा सुनिन्छ।

त्यसपछि उनको परिचय नै बदलियो। मानिसहरूका लागि उनी केवल डरलाग्दा राक्षस रहेनन्। उनी शहरका संरक्षक बने। लोककथाअनुसार राजाले लाखेलाई शहरका बालबालिकालाई नखान आदेश दिएका थिए। त्यसपछि राजाले उनलाई ‘तिमी के खान्छौ त ?’ भनेर सोध्दा लाखेले आफूले मासु, माछा र अण्डा खाने जवाफ दिएको विश्वास गरिन्छ। यही प्रसंगसँग ‘लाखे’ नामको उत्पत्तिलाई पनि जोड्ने गरिन्छ। नेवारी भाषामा ‘ला’लाई मासु र ‘खें’लाई अण्डासँग जोडेर व्याख्या गर्ने लोकविश्वास पाइन्छ।

यसरी एउटा राक्षसले मानिससँग गरेको सम्झौताले उनलाई काठमाडौँको संरक्षक पात्रका रूपमा नयाँ पहिचान दिएको कथा सुनिन्छ।

काठमाडौँलाई आतंकित गर्ने नरभक्षी र लाखेको अर्को कथा

मजिपा लाखेसँग जोडिएको अर्को चर्चित कथा अझ रोचक छ। लोककथाअनुसार राजा सावन भाकुका दुई नरभक्षी सन्तान थिए। उनीहरूले काठमाडौँमा आतंक मच्चाएका थिए। मानिसहरूलाई मारेर खाने ती नरभक्षीका कारण शहरका बासिन्दा त्रसित थिए। त्यतिबेला आकाश भैरव र हनुमानले लाखेलाई ती नरभक्षीबाट शहर जोगाउन अनुरोध गरेको कथन छ। लाखेले आफ्नो शक्ति प्रयोग गर्दै ती नरभक्षीलाई शहरबाट हटाइदिए। यही घटनाले लाखेलाई शहरको रक्षकका रूपमा स्थापित गरेको विश्वास गरिन्छ।

कथा यहीँ टुंगिँदैन। लोकविश्वासअनुसार ती नरभक्षी प्रत्येक वर्ष यँयाँ पुन्हि अर्थात् इन्द्र जात्राका समयमा फेरि काठमाडौं फर्किन्छन्। उनीहरू आफ्नो पुरानो शासन फर्काउन र मानिसलाई खान आउने विश्वास गरिन्छ। त्यसपछि लाखे पनि सक्रिय हुन्छन् र उनीहरूलाई फेरि शहरबाट बाहिर धकेल्छन्। यही पुरानो कथाको प्रतीकात्मक सम्झना आज पनि इन्द्रजात्रामा लाखेको नृत्यमार्फत गरिन्छ। त्यसैले लाखेको नृत्यलाई केवल रमाइलोका रूपमा होइन, शहरलाई दुष्ट शक्तिबाट जोगाउने पुरानो कथाको पुनर्स्मरणका रूपमा पनि बुझिन्छ।

लाखेले आफ्नो शक्ति प्रयोग गर्दै ती नरभक्षीलाई शहरबाट हटाइदिए। यही घटनाले लाखेलाई शहरको रक्षकका रूपमा स्थापित गरेको विश्वास गरिन्छ।

लाखे एक्ला होइनन्, उनको परिवारको कथा पनि छ

मजिपा लाखेको लोककथामा उनको परिवारको प्रसंग पनि जोडिएको छ। कथाअनुसार लाखेको श्रीमतीको नाम लसी र छोरीको नाम लखपति थियो। यसले लाखेलाई अझ मानवीय पात्रका रूपमा प्रस्तुत गर्छ। एकातिर उनी राक्षसी स्वरूप भएका संरक्षक छन् भने अर्कोतिर परिवार र सम्बन्धसँग जोडिएका पात्र पनि हुन्। लोककथामा पात्रहरूलाई परिवार, समाज र समुदायसँग जोडेर प्रस्तुत गर्ने परम्पराले काठमाडौँको सांस्कृतिक जीवनमा मानिस र अलौकिक पात्रबीचको सम्बन्धलाई समेत देखाउँछ।

लाखेको नृत्य किन यति विशेष छ ?

इन्द्रजात्राका बेला लाखे विशेष पोशाक र स्वरूपमा सजिन्छन्। रातो अनुहार, लामो कपाल, ठूलो र डरलाग्दो मुखौटा तथा आकर्षक पहिरनसहित उनी सडकमा निस्कन्छन्। धिमे बाजा र अन्य परम्परागत बाजाको तालमा लाखेको शक्तिशाली नृत्य सुरु हुन्छ। उनी कहिले आक्रामक शैलीमा प्रस्तुत हुन्छन् त कहिले सडकमा उपस्थित मानिसलाई मनोरञ्जन गराउँछन्। तर यो नृत्यको अर्थ केवल मनोरञ्जन होइन।

यसले पुरानो लोककथामा वर्णित नरभक्षी शक्तिमाथिको विजयलाई सम्झाउँछ। बालबालिकाको सुरक्षासँग जोडिएको लाखेको भूमिकालाई पुनः स्मरण गराउँछ। साथै जात्राका क्रममा समुदायका मानिसलाई एउटै सांस्कृतिक वातावरणमा जोड्ने काम पनि गर्छ। लाखे नाचेको हेर्न मानिसहरू सडकमा भेला हुन्छन्। बालबालिकादेखि वृद्धवृद्धासम्म उनको नृत्य हेर्न उत्साहित हुन्छन्। यसरी एउटा पुरानो पात्र पुस्तौँदेखि पुस्तामा हस्तान्तरण हुँदै आएको छ।

डरलाग्दो लाखे किन पूजनीय हुन्छ ?

लाखेको स्वरूप हेर्दा उनी राक्षसजस्ता देखिन्छन्। तर यही स्वरूपभित्र उनको संरक्षकको भूमिका लुकेको छ। धार्मिक दृष्टिले लाखेको उपस्थितिलाई देवता, दानव र मानिसबीचको शक्ति–सन्तुलनसँग जोडेर बुझिन्छ। सांस्कृतिक रूपमा उनी काठमाडौंको सामूहिक पहिचानको एउटा महत्वपूर्ण प्रतीक हुन्। लोकविश्वासमा लाखेले बालबालिकालाई अन्य दानव वा नकारात्मक शक्तिबाट जोगाउँछन्।

यसले एउटा प्रतीकात्मक सामाजिक सन्देश पनि दिन्छ। समाजका कमजोर र असहाय सदस्यको सुरक्षा गर्नु समुदायको जिम्मेवारी हो। त्यसैले लाखेको डर लाग्दो अनुहार आफैंमा नकारात्मकताको प्रतीक होइन। बरु त्यो डरको माध्यमबाट खराब शक्तिलाई नियन्त्रण गर्ने र समाजलाई सुरक्षित राख्ने विश्वासको प्रतीक हो।

आधुनिक काठमाडौंमा लाखेको उस्तै आकर्षण

काठमाडौँ अहिले पुरानो शहरजस्तो मात्र छैन, अग्ला भवन, व्यस्त सडक, आधुनिक प्रविधि र तीव्र शहरीकरणले शहरको स्वरूप निकै बदलिसकेको छ। तर इन्द्रजात्रा आउँदा काठमाडौंको पुरानो सांस्कृतिक स्वरूप फेरि देखिन्छ। सडकमा लाखे निस्कन्छन्, धिमे बाजा बज्छ र हजारौँ मानिस उनको नृत्य हेर्न भेला हुन्छन्।

लाखे डर देखाउन होइन, डरबाट शहरलाई जोगाउन आएका संरक्षकका रूपमा विश्वास गरिन्छन्। यही विश्वास, कथा र परम्पराले मजिपा लाखेलाई आज पनि काठमाडौँको जीवित सांस्कृतिक प्रतीक बनाइरहेको छ।

पर्यटकका लागि पनि लाखे इन्द्रजात्राको विशेष आकर्षण बनेका छन्। काठमाडौंको मौलिक संस्कृति बुझ्न चाहनेहरूका लागि लाखेको नृत्य एउटा महत्वपूर्ण सांस्कृतिक अनुभव हो। सबैभन्दा रोचक कुरा त के भने, आजका पुस्ताले लाखेलाई केवल पुरानो कथा सम्झाउने पात्रका रूपमा मात्र होइन, आफ्नै शहरको पहिचानका रूपमा पनि हेर्दै आएको छ । जब लाखे गल्लीमा नाच्दै हिँड्छन्, लोकविश्वासले भन्छ, उनी केवल नाचिरहेका छैनन्। उनी आफ्नो पुरानो वाचा पूरा गर्न शहरमा आएका हुन्। उनी काठमाडौं र यहाँका बालबालिकाको सुरक्षा गर्ने आफ्नो भूमिका निभाइरहेका छन्।

मजिपा लाखेको कथा प्रेमबाट सुरु हुन्छ, राक्षसी पहिचान हुँदै राजासँगको सम्झौतामा पुग्छ र अन्ततः शहरको संरक्षकको भूमिकामा स्थापित हुन्छ। उनको कथामा प्रेम छ, संघर्ष छ, डर छ, सम्झौता छ र सुरक्षाको भावना पनि छ। यही कारण लाखे काठमाडौंको सांस्कृतिक जीवनमा यति गहिरो रूपमा स्थापित भएको देखिन्छ।

आज इन्द्रजात्रामा लाखे नाच्दा पुरानो कथा फेरि जीवित हुन्छ। नयाँ पुस्ताले पुरानो विश्वासलाई आफ्नै आँखाले देख्छ। एउटा पुस्ताले अर्को पुस्तालाई कथा सुनाउँछ र एउटा पुरानो सांस्कृतिक परम्परा निरन्तर अघि बढ्छ। त्यसैले मजिपा लाखे केवल रातो अनुहार भएको डरलाग्दो मुखौटा होइनन्। उनी काठमाडौंको इतिहास, लोकविश्वास, सामुदायिक चेतना र सांस्कृतिक पहिचान बोकेका जीवित पात्र हुन्।

गल्लीमा लाखेको नृत्य देखिँदा प्रश्न उठ्न सक्छ, ‘यति डर लाग्दो पात्रलाई आखिर किन स्वागत गरिन्छ ?’ यसको उत्तर उनको कथामै छ। उनी डर देखाउन होइन, डरबाट शहरलाई जोगाउन आएका संरक्षकका रूपमा विश्वास गरिन्छन्। यही विश्वास, कथा र परम्पराले मजिपा लाखेलाई आज पनि काठमाडौँको जीवित सांस्कृतिक प्रतीक बनाइरहेको छ।