टोकियो– संयुक्त राष्ट्रसङ्घअन्तर्गतको अन्तर्राष्ट्रिय आणविक ऊर्जा एजेन्सी (आईएईए) का महानिर्देशक राफेल मारियानो ग्रोसी ले इरानका आणविक संवर्द्धन केन्द्रहरूमा आईएईएका निरीक्षकहरूले पुनः पहुँच पाउने सङ्केत गरेका छन्। अमेरिका र इरानबीच हालै भएको अन्तरिम समझदारीअनुसार ती केन्द्रहरूको निरीक्षण हुने सम्भावना बढेको उनले बताउएका हुन्।

जापानस्थित फुकुसिमा दाइची आणविक ऊर्जा केन्द्र को भ्रमणका क्रममा पत्रकारहरूसँग कुरा गर्दै ग्रोसीले अमेरिका र इरानबीच निरीक्षणसम्बन्धी देखिएका परस्परविरोधी अभिव्यक्तिलाई ‘शब्दहरूको युद्ध’ को संज्ञा दिए। उनका अनुसार दुवै देशका राष्ट्रपतिले अनुमोदन गरेको समझदारीपत्रमा आईएईएको निरीक्षण स्पष्ट रूपमा समावेश गरिएको छ।

ग्रोसीले आणविक सामग्री तथा सम्बन्धित गतिविधिमाथि आईएईएको निगरानी रहने सहमति भएको उल्लेख गर्दै निरीक्षण कहिले सुरु हुन्छ भन्ने विषयभन्दा पनि अन्ततः निरीक्षण हुने तथ्य महत्त्वपूर्ण रहेको बताए।

हालै भएको अन्तरिम सम्झौताअनुसार इरानले उच्च स्तरमा संवर्धित युरेनियमको भण्डार घटाउने प्रतिबद्धता जनाएको छ। उक्त प्रक्रिया प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न आईएईएको निरीक्षणलाई निर्णायक मानिएको छ।

सन् २०२५ मा इजरायल र इरानबीच १२ दिनसम्म चलेको युद्धपछि तेहरानले आईएईएलाई मुख्य संवर्द्धन केन्द्रहरूमा प्रवेश दिएको छैन। पश्चिमी मुलुकहरूले ती केन्द्रहरूमा आणविक हतियार निर्माणका लागि पर्याप्त मात्रामा समृद्ध युरेनियम भण्डारण गरिएको आशङ्का व्यक्त गर्दै आएका छन्।

इरानले भने आफ्नो आणविक कार्यक्रम पूर्ण रूपमा शान्तिपूर्ण उद्देश्यका लागि रहेको दाबी गर्दै आएको छ। यद्यपि, आणविक हतियार निर्माण कार्यक्रम नभएको दाबी गर्ने मुलुकहरूमध्ये ६० प्रतिशतसम्म युरेनियम संवर्द्धन गर्ने एकमात्र राष्ट्र इरान रहेको उल्लेख गरिन्छ।

मङ्गलबार निरीक्षणको विषयमा दुवै पक्षका अधिकारीहरूले फरक धारणा सार्वजनिक गरेका थिए। इरानका विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ता इस्माइल बाघाई ले गत वर्ष अमेरिकी आक्रमणमा प्रभावित आणविक केन्द्रहरूको निरीक्षण गर्ने कुनै कार्यक्रम नरहेको बताएका थिए।

युद्धपछि बुसेहर आणविक ऊर्जा केन्द्र लगायत केही स्थलमा आईएईएलाई सीमित पहुँच दिइए पनि मुख्य संवर्द्धन केन्द्रहरूमा निरीक्षण गर्न नपाउँदा इरानको युरेनियम भण्डारको वास्तविक अवस्था अझै स्पष्ट हुन सकेको छैन। युरेनियम संवर्द्धनमा प्रयोग हुने सेन्ट्रिफ्युजहरूको अवस्था मूल्याङ्कन गर्न पनि आईएईए असमर्थ रहेको जनाएको छ।

आईएईए र इरान दुवैले हाल नयाँ संवर्द्धन गतिविधि नभएको बताएका छन्। तर केही अप्रसार विशेषज्ञहरूले इरानले आफ्नो युरेनियम भण्डार अघोषित स्थानमा सारेको हुन सक्ने आशङ्का व्यक्त गरेका छन्।

गत साता भएको अमेरिका–इरान सम्झौताअनुसार तेहरानले समृद्ध युरेनियमको भण्डार घटाउने तथा इरानी तेलमाथिका अमेरिकी प्रतिबन्धहरू खुकुलो बनाउने सहमति भएको छ। थप व्यापक समझदारीमा पुग्न दुवै पक्षलाई ६० दिनको समय दिइएको छ।

यसैबीच, लेबनान मा इजरायल र इरान समर्थित हिजबुल्लाह बीचको तनावले युद्धविरामलाई चुनौती दिइरहेको छ। मङ्गलबार केही हिंसात्मक घटना भए पनि अवस्था थप जटिल नबनेको जनाइएको छ।

उता अमेरिकी विदेशमन्त्री मार्को रुबियो तीन राष्ट्रको भ्रमणका क्रममा पर्सियन खाडी क्षेत्रमा पुगेका छन्। उनले अबुधाबी मा मोहम्मद बिन जायद अल नाह्यान सँग भेटवार्ता गरेका छन् भने त्यसपछि कुवेत र बहराइन भ्रमण गर्ने कार्यक्रम रहेको अमेरिकी विदेश मन्त्रालयले जनाएको छ।