चिठ्ठी साहित्य

प्रिय बाबु आयान्स,
असीम माया !
तिमी अहिले पाँच वर्षका छौ । यो चिठ्ठी अहिले पढ्न सक्दैनौ । तिमीलाई अहिले अक्षरभन्दा गाडीका आवाज मन पर्छन्, किताबभन्दा खेलौना, र संसारका कठिन प्रश्नभन्दा ‘आमा, आज के पकायौ ?’ भन्ने जिज्ञासा । राति सुत्नुअघि मेरो काखमा टाउको राखेर कथा सुन्ने तिम्रो बानी अझै उस्तै छ । तिम्रा साना हातले मेरो औँला समातेर हिँड्दा मलाई लाग्छ, संसार अझै सुरक्षित छ ।

तर आज म यो चिठ्ठी काँपिरहेको मनले लेख्दै छु । केही दिनअघि तीन वर्षकी एउटी नानीमाथि भएको बलात्कारको समाचारले मेरो मन विक्षिप्त बनेको छ । त्यो समाचार बाहिर आउनासाथ सुरुमा नपढ्ने निर्णय गरेकी थिएँ । पत्रकार भएर पनि कहिलेकाहीँ मनलाई जोगाउनुपर्छ भन्ने पनि लाग्छ । तर सामाजिक सञ्जालले त्यो सम्भव हुन दिएन । हरेक स्क्रोलसँगै उही खबर, उही आक्रोश, उही पीडा ।

त्यो समाचार पढेपछि सबैभन्दा पहिले तिम्री १२ वर्षकी दिदी सम्झिएँ । उसलाई म सधैँ गुड टच र ब्याड टचको बारेमा भन्छु- “कसैले नराम्रो छोए भने चिच्याउनू, भाग्नू, अरूलाई भन्नू, प्रतिकार गर्नू, कहिल्यै चुपचाप नबस्नु ।”

तर त्यसपछि मेरो मन तिमीतिर गयो । किनभने तीन वर्षकी बच्चाले मैले तिम्री दिदीलाई सिकाएको कुन प्रतिकार गर्ने ? त्यसैबेला मैले आफैँलाई एउटा प्रश्न सोधेँ– के मैले तिमीलाई यस्तो संस्कार दिन सकौँला कि तिमी कहिल्यै कसैको ‘डरको कारण’ हुने छैनौ।

बाबु, म तिमीलाई केवल ठूलो बनाउन चाहन्न । म तिमीलाई राम्रो मान्छे बनाउन चाहन्छु । समाजले तिमीलाई ठूलो भएपछि धेरै कुरा सिकाउनेछ । ‘केटामान्छे भएर यस्तो गर्छ, केटामान्छे रुन्छ ? छोरो मान्छे बलियो बन्नुपर्छ ।’ यस्ता वाक्य तिम्रो वरिपरि धेरै सुनिनेछन् । तर म चाहन्छु– ती आवाजभन्दा पहिले तिमीले मेरो यो चिठ्ठी सम्झिनू ।

बलियो हुनु भनेको कसैलाई जित्नु होइन । बलियो हुनु भनेको कमजोरलाई सुरक्षित महसुस गराउन सक्नु हो । तिमी अहिले खेल्दा कहिलेकाहीँ दिदीको क्लिप लगाएर हाँस्छौ । केही गल्ती गरेपछि ‘सरी मामु’ भन्छौ । त्यो ‘सरी’ भन्ने बानी कहिल्यै हराउन नदिनू । किनकि माफी माग्न जान्ने मानिस कमजोर हुँदैन, ऊ जिम्मेवार हुन्छ ।

बाबु, म चाहन्छु, तिमीले सानैदेखि केही कुरा जीवनको नियमजस्तै सम्झिरहनू । कसैको शरीर उसको आफ्नै हो । अनुमतिविना कसैलाई छुन पाइँदैन । ‘हुन्न’ भनेको ‘हुन्न’ नै हो । कसैको हाँसो, लुगा, उमेर वा सम्बन्धले उसको सम्मान घटाउँदैन । सम्मान भनेको मानिस भएको आधारमा दिइने कुरा हो ।

म चाहन्छु, तिमीले घरमै पहिलो पाठ सिक्नू । आमाले भाँडा माझ्दै गर्दा त्यो ‘आमाको काम’ भनेर होइन, ‘हाम्रो घरको काम’ भनेर बुझ्नू । दिदी बोल्दै गर्दा बीचमै नबोल्नू । साथी रोइरहेको देख्दा ‘किन रोएको ?’ भनेर सोध्नु । कसैले कमजोर देखियो भने उसलाई जिस्क्याउनु होइन, साथ दिनू ।

किनकि राम्रो पुरुष अचानक बन्दैन । ऊ सानैदेखि हुर्काइन्छ ।

बाबु,
आज यो चिठ्ठी लेख्दै गर्दा पत्रकारितामा भेटिएका धेरै अनुहारहरू पनि सम्झिरहेकी छु । केही दिनअघि ओरेक नामको संस्थाले सार्वजनिक गरेको सुनसरीको त्रैमासिक प्रतिवेदनले देखायो- शिक्षित मानिने जिल्लामै ८३ प्रतिशत महिला कुनै न कुनै प्रकारको घरेलु हिंसाको सिकार भएका छन् । मैले यस्ता समाचार धेरै लेखेकी छु । समाचारमा तथ्य हुन्छन्, उद्धरण हुन्छन्, शीर्षक हुन्छ । तर एउटा कुरा कहिल्यै अट्दैन- पीडितकी आमाको रातभरको अनिद्रा ।

कुनै आमाले आफ्नो बच्चालाई काखमा राखेर कति पटक ‘किन ?’ भनेर रोएकी होली । त्यो प्रश्नको उत्तर अदालतको फैसला वा समाचारको शीर्षकले पूरा दिन सक्दैन । कुनै आमाले आफ्नो बच्चालाई काखमा राखेर कति पटक ‘किन ?’ भनेर रोएकी होली । त्यो प्रश्नको उत्तर कुनै अदालतको फैसला, कुनै शीर्षक वा कुनै समाचारले पूरा दिन सक्दैन ।

त्यसैले म चाहन्छु, तिमी त्यो उत्तर खोज्ने पुस्ताको हिस्सा बन । अनि बाबु, समाज परिवर्तन संसद्‌बाट मात्रै हुँदैन । अदालतबाट मात्रै हुँदैन । परिवर्तन घरको बैठक कोठाबाट सुरु हुन्छ । बाबुले आमालाई कसरी बोल्छन्, छोराले त्यही सिक्छ । महिलामाथि गरिने मजाकमा घरका ठूलाहरू हाँसे भने, त्यो पनि पाठ बन्छ । ‘केटा भएकाले जे गरे पनि हुन्छ’ भन्ने छुटले कहिलेकाहीँ ठूलो अपराधको ढोका खोलिदिन्छ ।

त्यसैले म तिमीलाई अर्को पाठ पनि सिकाउन चाहन्छु- संवेदनशील बन्नू । आँसु लुकाउनु पर्दैन । माया देखाउन लाज मान्नु पर्दैन । कसैलाई सम्मान गर्दा तिम्रो पुरुषत्व सानो हुँदैन । बरु त्यही तिम्रो सबैभन्दा ठूलो परिचय बन्नेछ ।

आज तिमी बालक छौ, चाँडै युवक बन्नेछौ, तिमीले यस्तो युवक बन्नुपर्छ जसको उपस्थितिले कुनै छोरीले बाटो फेरिरहनु नपरोस् । कुनै महिलाले आफ्नो पाइलाको चाल छिटो पार्नु नपरोस् । अनि कुनै बच्चाले तिमीलाई देखेर डरले आमाको काख खोज्नु नपरोस् । बरु तिम्रो उपस्थितिले उनीहरूले सुरक्षित महसुस गरून् ।

तिमी बेलाबेला मलाई भन्ने गर्छौ– ‘म हजुरलाई ठूलो घर बनाएर उपहार दिनेछु ।’ तिम्रो अबोध बालमस्तिष्कले मेरो लागि देखाएको त्यो प्रेमलाई सम्मान गर्दै मैले स्वीकारेकी हुन्छु । तर बाबु, मलाई तिमीले ठूलो घर बनाइदिएको दिनभन्दा धेरै खुसी त्यो दिन हुनेछ, जुन दिन कसैले तिम्रो बारेमा भन्नेछ- ‘ऊ असल मान्छे हो ।’ किनकि संसारलाई सफल पुरुषभन्दा धेरै सम्मान गर्न जान्ने पुरुष चाहिएको छ ।

म फेरि पनि भन्छु– आज तिमी पाँच वर्षका छौ । भोलि किशोर हुनेछौ । एक दिन यो चिठ्ठी आफैँ पढ्नेछौ । त्यो दिन म चाहन्छु, तिमीले बुझ्नू- तिम्री आमाको सबैभन्दा ठूलो सपना तिमीलाई ठूलो मानिस बनाउनु थिएन । मेरो सपना तिमीलाई यस्तो मान्छे बनाउनु थियो, जसको कारण अर्को कुनै आमाले आफ्नी छोरीको सुरक्षाको चिन्तामा रातभर निद्रा गुमाउन नपरोस् ।

बाबु, अर्को कुरा म तिमीलाई विशेष गरी भन्न चाहन्छु । महिलालाई सम्मान गर्नुपर्छ भनेर म शब्दले मात्र सिकाउन चाहन्न । किनकि बच्चाले धेरै कुरा सुनेरभन्दा देखेर सिक्छ । यदि घरमा पुरुषहरूले महिलालाई होच्याएर बोल्छन् भने, तिमीले के सिक्छौ ? यदि आमाले दिनभर घर सम्हाल्दा पनि उनको मेहनतलाई सामान्य ठानिन्छ भने, तिमीले के सिक्छौ ? यदि महिला भएकै कारण उनको विचार र कुरा बीचमै काटिन्छ, उनको इच्छा र निर्णयलाई महत्त्व दिइँदैन, रिस उठ्दा अपमानजनक शब्द प्रयोग गरिन्छ भने तिमीले त्यही व्यवहारलाई सामान्य ठान्न सक्छौ । त्यसैले बाबु, म चाहन्छु- तिमीले घरमा जे देख्छौ, त्यसलाई सही र गलत छुट्याएर बुझ्न सिक ।

कसैले महिला भएकै कारण उनलाई सानो बनाएको देख्यौ भने त्यसलाई पुरुषत्व नसम्झनू । कसैले श्रीमतीलाई अपमान गरेको देख्यौ भने त्यो “घरायसी कुरा” भनेर चुप नबस्नू । कसैले आमाको कामलाई मूल्यहीन बनाएको देख्यौ भने त्यसलाई सामान्य नमान्नु । किनकि महिलालाई सम्मान गर्ने संस्कार किताबको एउटा अध्यायबाट आउँदैन । त्यो घरको वातावरणबाट आउँछ ।

मलाई थाहा छ– तिमीले आज जे देख्छौ, भोलि त्यही सिक्ने सम्भावना हुन्छ । त्यसैले म तिमीलाई यस्तो कुरा सिकाउन चाहन्छु, जुन तिम्रो पुस्ताले हामीले भोगेको धेरै गलत कुरा दोहोर्‍याउन नपरोस् ।

तिमीले आफ्नी आमालाई सम्मान गरेको देखेर तिम्रा साथीहरूले सिकून् । तिमीले आफ्नी दिदीको विचारलाई महत्त्व दिएको देखेर अरू भाइहरूले सिकून् । तिमीले भविष्यमा आफ्नी श्रीमतीलाई बराबरीको साथी बनाएको देखेर तिम्रा छोराछोरीले सिकून् । र कुनै दिन तिमी बुबा भयौ भने आफ्नी छोरीलाई ‘सावधान रहनू’ भन्नुभन्दा पहिले आफ्ना छोरालाई ‘कसैलाई असुरक्षित नबनाउनू’ भन्न सक्ने बुबा बन्नु ।

बाबु, म तिमीलाई महिलाको पक्षमा उभिन मात्र सिकाउन चाहन्न । म तिमीलाई मानिसको पक्षमा उभिन सिकाउन चाहन्छु । कसैलाई कमजोर देखेर फाइदा नउठाउनू । कसैले विश्वास गरेको छ भने त्यो विश्वासको रक्षा गर्नू । कसैले ‘हुँदैन’ भनेपछि रोकिनू । कसैको मौनतालाई सहमति नसम्झनू साथै कसैले तिमीमाथि भरोसा गरेर आफ्नो मनको कुरा सुनायो भने त्यसको मजाक नबनाउनू । किनकि असल पुरुष हुनु भनेको अरूभन्दा शक्तिशाली हुनु होइन, आफूसँग भएको शक्ति कसैलाई चोट नदिई प्रयोग गर्न सक्नु हो ।

आज तिमी पाँच वर्षका छौ । तिम्रा साना आँखाहरूले घरलाई हेरेर संसार बुझ्दै छन् । त्यसैले तिमीले घरमा देख्ने हरेक व्यवहार तिम्रो भोलिको चरित्रको एउटा इँटा हो । म चाहन्छु, ती इँटाले यस्तो मानिस बनाऊ, जसले महिलालाई सम्मान गर्छ, बालबालिकालाई सुरक्षित राख्छ, कमजोरलाई हेप्दैन, आफ्नो रिसलाई नियन्त्रण गर्न सक्छ, गल्ती हुँदा माफी माग्न सक्छ, र आफूभन्दा फरक मानिसलाई पनि बराबर मान्न सक्छ ।

म तिमीलाई यस्तो छोरो बनाउन चाहन्न, जसलाई देखेर केवल उसकी आमा गर्व गरून् । म तिमीलाई यस्तो मान्छे बनाउन चाहन्छु, जसलाई देखेर कुनै आमाले आफ्नी छोरीलाई निश्चिन्त भएर भन्न सकून्- ‘ऊ असल मान्छे हो, ऊसँग तिमी सुरक्षित छौ । सायद त्यस दिन मात्र एउटी आमाको डर अलिकति कम हुनेछ । र त्यही दिनदेखि हाम्रो समाज पनि अलिकति राम्रो बन्न थाल्नेछ।’

त्यसैले बाबु, यति कुरा याद राख, बलियो बन्नू, तर कसैलाई दबाउन होइन । ठूलो बन्नू, तर कसैलाई सानो बनाउन होइन । सफल बन्नू, तर सबैभन्दा पहिले एउटा असल मान्छे बन्नू । यही मेरो सबैभन्दा ठूलो आशा हो तिमीबाट ।

तिम्री आमा ।