काठमाडौं- बुधबार भोटेकोसी क्षेत्रमा आएको विनाशकारी बाढीले नदी आसपासको भूगोललाई नै बदलिदिएको छ। बाढीको पानी घट्दै गए पनि जोखिम भने तत्काल सकिएको छैन।
बाढीपछि नदीको बहाव, कटान, पहाडी भूभागको अस्थिरता र फेरि हुन सक्ने वर्षाले प्रभावित क्षेत्रमा नयाँ जोखिम थपिन सक्ने संकेत मौसमसम्बन्धी पछिल्लो विश्लेषणले देखाएको छ।
चीनको तिब्बतस्थित ग्यिरोङ क्षेत्र र नेपालसँग जोडिएको हिमाली भूभागको पछिल्लो मौसम तथा तीन दिनको पूर्वानुमान समेटिएको प्रतिवेदनले बाढी प्रभावित सीमावर्ती क्षेत्रको अवस्था र आगामी मौसमको सम्भावित तस्वीर प्रस्तुत गरेको छ।
प्रतिवेदनअनुसार बाढीपछिको भू–आकृतिक परिवर्तन निकै स्पष्ट देखिएको छ। टिमुरे क्षेत्रमा नदीको क्यान्यन अर्थात् गहिरो खोँचको औसत चौडाइ अगस्ट २६ सम्म करिब ३७० मिटर पुगेको देखिएको छ।
उपग्रहबाट खिचिएका घटनापूर्व र घटनापछिका तस्बिरको तुलना गर्दा नदीको तल्लो भागतर्फ ठूलो परिवर्तन देखिएको छ। खोँचको दुवैतर्फ वनस्पतिमा व्यापक क्षति पुगेको र नदीले आफ्नो बाटो आसपासको भूभागमा उल्लेख्य प्रभाव पारेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।
बाढीले बदलिदिएको भूगोल
चिनियाँ मौसम विज्ञान निकायको एउटा प्रतिवेदन भन्छ, ‘प्राकृतिक विपद्को सबैभन्दा ठूलो असर पानी घटेपछि पनि भूगोलमा रहन्छ। नदीको धार बदलिनु, किनार कटान हुनु र पहाडी ढलान कमजोर हुनु भनेको बाढीको तत्कालीन खतरा सकिएको अर्थ होइन।’
टिमुरे क्षेत्रमा देखिएको नदीखोँचको परिवर्तनले बाढीको शक्तिको संकेत गर्ने चिनियाँ मौसम विज्ञान निकायले भनेको छ। घटनाअघि र पछिको अवस्थाको तुलना गर्दा नदी आसपासको भूभागमा भएको क्षति सामान्य वर्षाजन्य प्रभावभन्दा निकै गम्भीर रहेको देखिन्छ।
यस्तो परिवर्तनले आगामी वर्षामा नदीको पानी बग्ने स्वरूपसमेत प्रभावित पार्न सक्छ। पहिलेको नदीमार्ग, किनार र आसपासका संरचनामा आएको परिवर्तनले पानीको बहावलाई नयाँ दिशातर्फ धकेल्न सक्ने भएकाले बाढी प्रभावित क्षेत्रको पुनःस्थापना र जोखिम मूल्यांकनमा भूगोलमा आएको परिवर्तनलाई समेत ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ।
केरुङमा ठूलो वर्षा छैन, तर खतरा टरेको छैन
प्रतिवेदनअनुसार बुधबार बिहान ७ बजेदेखि अगस्ट २७ बिहान ७ बजेसम्म ग्यिरोङ बन्दरगाह आसपास करिब १४ मिलिमिटर वर्षा भएको थियो। उक्त क्षेत्रमा अधिकतम तापक्रम २२ देखि २५ डिग्री सेल्सियससम्म र न्यूनतम तापक्रम १४ देखि १६ डिग्री सेल्सियससम्म थियो।
तर बिहीबार दिउँसो १ बजेको उपग्रह–राडार विश्लेषणले ग्यिरोङ बन्दरगाह आसपास तत्काल प्रभावकारी वर्षाको संकेत देखाएको छैन। त्यही समयमा पश्चिमी नेपाल र उत्तर–मध्य भारतका केही क्षेत्रमा ४० डेसिबलजेडभन्दा माथिको वर्षा प्रतिध्वनि देखिएको थियो।
ग्यिरोङ आसपासका बादलको माथिल्लो भाग पनि तुलनात्मक रूपमा कम उचाइमा थियो। त्यहाँ बादलको उचाइ ६ किलोमिटरभन्दा कम रहेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।
यसको अर्थ अहिले प्रभावित सीमावर्ती क्षेत्रमा ठूलो वर्षा भइरहेको अवस्था देखिएको छैन। चिनियाँ मौसम विभागका अधिकारीहरूले तर यसलाई आगामी दिनका लागि जोखिम समाप्त भएको संकेतका रूपमा बुझ्न नमिल्ने बताएका छन्। कारण, मौसमको अवस्था छोटो समयमै बदलिन सक्छ । नेपालतर्फको भूगोलमा भने आगामी तीन दिनका लागि वर्षाको सम्भावना कायमै छ।
नेपालतर्फ फेरि वर्षाको संकेत
आगामी तीन दिनको मौसम पूर्वानुमानले भने जोखिमलाई थप गम्भीर बनाउने अर्को पक्ष देखाएको छ।
उत्तरी भारतमाथिको मनसुन न्यूनचापीय प्रणालीको प्रभावका कारण मध्य तथा पूर्वी नेपालमा बारम्बार वर्षा हुने सम्भावना छ। दक्षिणी नेपालमा मध्यमदेखि भारी वर्षासँगै स्थानीय रूपमा तीव्र प्रकृतिको मौसमी गतिविधि हुन सक्ने उल्लेख छ।
हिमालयको भौगोलिक बनावटका कारण पहाडी क्षेत्रमा बादल उकासिने अर्थात् ओरोग्राफिक लिफ्टिङ हुने भएकाले उत्तरी भूभागका केही स्थानमा भारी वर्षा वा मेघगर्जनसहितको वर्षा हुन सक्ने पूर्वानुमान गरिएको छ।
यही भूगोल भोटेकोसी, रसुवागढी, टिमुरे र चीनतर्फको ग्यिरोङ क्षेत्रसँग जोडिएको हिमाली क्षेत्रका लागि महत्वपूर्ण हुन्छ। वर्षा आफैंमा अत्यधिक नदेखिए पनि बाढी र पहिरोबाट कमजोर बनेको भूभागमा थप पानी पर्दा त्यसको प्रभाव सामान्य अवस्थामा भन्दा बढी हुन सक्छ।
उत्तरी बागमतीमा १२ देखि २५ मिलिमिटर पानी
चीनको ग्यिरोङ काउन्टीसँग सीमा जोडिएको नेपालको उत्तरी बागमती प्रदेशका क्षेत्रमा आगामी तीन दिनमा मुख्यतः बदली, हल्का वर्षा र झरीको सम्भावना रहेको चिनियाँ मौसम विभागको प्रतिवेदनले जनाएको छ।
तर भू-आकृतिको प्रभावका कारण केही स्थानमा मध्यमदेखि भारी वर्षा र मेघगर्जनसमेत हुन सक्ने अनुमान छ। शुक्रबार बिहान ८ बजेदेखि अगस्ट ३० बिहान ८ बजेसम्मको तीन दिनको अवधिमा यस क्षेत्रमा कुल १२ देखि २५ मिलिमिटरसम्म वर्षा हुन सक्ने पूर्वानुमान गरिएको छ।
१२ देखि २५ मिलिमिटर वर्षा आफैंमा अत्यन्त ठूलो परिमाण होइन। तर विपद्पछि कमजोर बनेको पहाडी भूभागमा वर्षाको प्रभाव वर्षाको कुल मात्राले मात्र निर्धारण गर्दैन। वर्षा कति समयमा पर्छ, कुन स्थानमा केन्द्रित हुन्छ, नदीको माथिल्लो जलाधारमा कति पानी पर्छ र त्यसअघि नै भूभाग कति कमजोर भइसकेको छ भन्ने कुराले जोखिम निर्धारण गर्छ।
त्यसैले आगामी तीन दिनलाई बाढी प्रभावित क्षेत्रका लागि ‘सामान्य मौसम’ भनेर बेवास्ता गर्नुभन्दा निगरानी बढाउनुपर्ने समयका रूपमा हेर्नुपर्ने देखिन्छ।
अर्को चेतावनी
भोटेकोसी नदीमा अर्को ठूलो सम्भावित बाढीको जोखिम बढेपछि तल्लो तटीय क्षेत्रका बासिन्दालाई विशेष सतर्कता अपनाउन बिहीबार मात्रै अर्को आग्रह गरिएको छ।
बाढी पूर्वानुमान महाशाखाले बिहीबार दिउँसो विशेष सूचना जारी गर्दै चीनतर्फबाट नेपालको परराष्ट्र मन्त्रालयमार्फत् प्राप्त पछिल्लो सूचनाअनुसार भोटेकोशी नदीका मुहान क्षेत्रका दुई नदी थुनिएर ताल बनेको जनाएको छ।
भू–उपग्रह तस्बिर तथा प्रारम्भिक विश्लेषणका आधारमा भाद्र १० गते बाढी सिर्जना भएको स्थानमा नदी थुनिएर ताल बनेको र उक्त ताल बढ्ने क्रममा रहेको महाशाखाले जनाएको छ।
ताल फुट्ने जोखिमसमेत देखिएकाले भोटेकोशी नदीमा आकस्मिक बाढी आउन सक्ने सम्भावनालाई ध्यानमा राख्न आग्रह गरिएको छ।
महाशाखाले अर्को सूचना जारी नभएसम्म भोटेकोशी नदीको तल्लो तटीय क्षेत्रका बासिन्दा, यात्रु, उद्धारमा खटिएका उद्धारकर्ता तथा सम्बन्धित सबैलाई विशेष सतर्कता अपनाउन भनेको छ।
यसका साथै नदी किनार तथा अन्य जोखिमयुक्त क्षेत्रबाट सुरक्षित स्थानमा रहन र सम्भावित जोखिमलाई मध्यनजर गर्दै आवश्यक सावधानी अपनाउन अनुरोध गरिएको छ।
यसअघि चीनको जलस्रोत मन्त्रालयले नेपालको छोचेन खोला र पुरेपु त्साङ्पो नदीको संगमस्थलनजिक ठूलो ‘ब्यारियर लेक’ अर्थात् नदी थुनिएर कृत्रिम ताल बनेको जनाएको थियो ।
चिनियाँ सञ्चारमाध्यम सीसीटीभीका अनुसार बिहीबार बिहानसम्म उक्त तालमा करिब २० लाख घनमिटर पानी जम्मा भएको छ।
बाढी घट्यो, जोखिमको स्वरूप बदलियो
विपद्को समयमा सबैभन्दा बढी ध्यान नदीमा आउने पानीको सतह र बाढीको तत्कालीन वेगमा केन्द्रित हुन्छ। तर पानी घटेपछि जोखिमको स्वरूप परिवर्तन हुन्छ।
नदीकिनारको कटान, पहाडको कमजोर ढलान, नदीको धारमा आएको परिवर्तन र बाढीले थुपारेको ढुंगा, माटो तथा अन्य सामग्रीले आगामी पानीको बहावलाई प्रभावित गर्न सक्छ।
टिमुरे क्षेत्रमा घटनापछि नदीखोँचको चौडाइ करिब ३७० मिटर पुगेको तथ्यले बाढीले भूभागमा पारेको प्रभावको गम्भीरता देखाउँछ।
यस्तो अवस्थामा सामान्य वर्षा पनि केही ठाउँमा असामान्य प्रभाव पार्न सक्छ। विशेषगरी नदीको पुरानो किनार कमजोर भएको छ भने थप कटान हुन सक्छ।
पहाडी ढलानमा चिरा वा क्षति पुगेको छ भने पानी जमेर पहिरोको जोखिम बढ्न सक्छ। नदीमा थुप्रिएको माटो, ढुंगा वा भग्नावशेषले बहाव साँघुरो पार्दा स्थानीय रूपमा पानीको सतह अचानक बढ्न सक्छ।
अहिलेको मौसमले के भन्छ?
अगस्ट २७ दिउँसो १ बजेको अवलोकनमा ग्यिरोङ काउन्टीमा प्रभावकारी वर्षा देखिएको थिएन। हावाको गति पनि सामान्यतः कमजोर थियो र पश्चिमी तथा उत्तरी दिशाबाट हल्का हावा चलिरहेको थियो।
तापक्रममा भने भूगोलअनुसार ठूलो अन्तर देखिएको थियो। दक्षिणी न्यून उचाइका क्षेत्रमा तापक्रम २५ डिग्री सेल्सियसभन्दा माथि थियो भने उत्तरतर्फ उचाइ बढ्दै जाँदा तापक्रम क्रमशः घटेको थियो। उच्च हिमाली क्षेत्रमा तापक्रम शून्य डिग्रीभन्दा तल झरेर करिब माइनस २.२ डिग्री सेल्सियससम्म पुगेको थियो। बीचका क्षेत्रमा तापक्रम करिब २० देखि २३ डिग्री सेल्सियसबीच थियो।
वायुमण्डलमा भने चिस्यान पर्याप्त थियो। अधिकांश क्षेत्रमा सापेक्षिक आर्द्रता ७० देखि ८५ प्रतिशतसम्म रहेको र दक्षिण तथा दक्षिणपूर्वी क्षेत्रमा ८४ प्रतिशतभन्दा बढी आर्द्रता देखिएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।
यसले तत्काल ग्यिरोङ आसपासमा ठूलो वर्षा नभए पनि क्षेत्र पूर्ण रूपमा सुख्खा र स्थिर मौसमी अवस्थामा पुगेको निष्कर्ष निकाल्न नदिने देखिन्छ।
अबको तीन दिन महत्वपूर्ण
बाढीपछि पुनः वर्षा हुनु आफैंमा नयाँ चुनौती हो। विशेषगरी नदीको जलाधार क्षेत्रमा पानी पर्ने अवस्था भएमा त्यसको प्रभाव तल्लो भागमा पछि देखिन सक्छ।
आगामी तीन दिनमा मध्य–पूर्वी नेपालमा बारम्बार वर्षा हुने पूर्वानुमान, दक्षिणी क्षेत्रमा मध्यमदेखि भारी वर्षाको सम्भावना र हिमाली क्षेत्रमा स्थानीय भारी वर्षा तथा मेघगर्जनको सम्भावनाले विपद् प्रभावित क्षेत्रमा निरन्तर निगरानी आवश्यक देखाउँछ।
यसका साथै बाढीले नदीको स्वरूप नै परिवर्तन गरेको अवस्थामा वर्षाको जोखिमलाई केवल ‘कति मिलिमिटर पानी पर्छ?’ भन्ने प्रश्नबाट मात्र हेर्न पर्याप्त हुँदैन। पानी पर्ने स्थान, समय र तीव्रता तथा त्यसको असर नदी र पहाडमा कसरी पर्छ भन्ने विषय पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।
विपद्पछिको अर्को परीक्षा
भोटेकोसी बाढीले प्रभावित क्षेत्रलाई तत्काल उद्धार र राहतको अवस्थाबाट अब पुनःस्थापना तथा जोखिम व्यवस्थापनको चरणतर्फ धकेलेको छ। तर मौसम पूर्वानुमानले यो चरण पनि चुनौतीपूर्ण हुन सक्ने संकेत गरेको छ।
बाढीले क्षति पुर्याएको भूभागमा पुनः वर्षा भयो भने उद्धार तथा राहतका काम प्रभावित हुन सक्छन्। सडक र पुलजस्ता पूर्वाधार थप क्षतिग्रस्त हुन सक्छन्। नदीकिनारमा रहेका अस्थायी संरचना र जोखिममा रहेका बस्तीका लागि थप खतरा उत्पन्न हुन सक्छ।
त्यसैले अबको प्राथमिकता केवल बाढीबाट कति क्षति भयो भन्ने गणनामा सीमित हुनु हुँदैन। बाढीपछि भूगोल कति बदलियो, कुन ठाउँ अस्थिर भयो, नदीको धार कहाँ सर्यो र आगामी वर्षाले कुन क्षेत्रमा थप असर गर्न सक्छ भन्ने प्रश्नको जवाफ खोज्नु पनि उत्तिकै आवश्यक देखिन्छ।
आकाश शान्त तर कथा सकिएको छैन
बिहीबारको तत्कालीन मौसम अवलोकनले ग्यिरोङ आसपास ठूलो वर्षाको संकेत नदेखाए पनि आगामी तीन दिनको पूर्वानुमानले नेपालतर्फ वर्षाको सम्भावना कायम रहेको देखाएको छ।
उत्तरी बागमती क्षेत्रमा १२ देखि २५ मिलिमिटर वर्षा हुन सक्ने अनुमानसँगै स्थानीय रूपमा मध्यमदेखि भारी वर्षा र मेघगर्जनको सम्भावना पनि छ।
यसबीच बाढीले नदीको भूगोल परिवर्तन गरिसकेको छ। टिमुरेमा नदीखोँचको चौडाइमा देखिएको ठूलो परिवर्तन त्यसको प्रमाण हो।
त्यसैले भोटेकोसीको बाढीलाई केवल बुधबारको एउटा विपद्का रूपमा हेर्नुभन्दा त्यसपछि बदलिएको भूगोल र त्यसमा थपिने मौसमी दबाबलाई समेत जोडेर हेर्नुपर्ने देखिन्छ।
पानी घटेको छ, तर जोखिम घटिसकेको छैन। आकाश केहीबेर खुलेको छ, तर आगामी तीन दिनको मौसमले भोटेकोसी र आसपासका पहाडी भूभागलाई अझै सतर्क रहनुपर्ने संकेत दिइरहेको छ।
प्रतिक्रिया