तपाईं काठमाडौँमा बस्नुहुन्छ भने पछिल्ला दिनमा पानी पर्दा सडकमा कति छिट्टै पानी जम्न थाल्छ भन्ने कुरा तपाईंले अवश्य महसुस गर्नुभएको होला । विशेष गरी तीनकुने, जमल र पुतलीसडकजस्ता व्यस्त क्षेत्रहरूमा २०–३० मिनेट वर्षा हुँदा नै तपाईंले भिज्ने चिन्ता मात्र होइन, आफ्नो सुरक्षाबारे पनि सोच्नुपर्ने अवस्था आउँछ।

हामी हुर्कँदै गर्दा प्रत्येक मनसुनमा विशेष गरी तराई क्षेत्रमा आउने ठूला बाढीका कारण भएको जनधनको क्षतिबारे समाचार सुन्दै र हेर्दै आएका छौँ। त्यो समस्या कुनै टाढाको र नियमित घटनाजस्तो लाग्थ्यो। किन बाढी अहिले अचानक काठमाडौँ वा ललितपुरका व्यस्त सहरको साथीजस्तै बन्न थालेको छ ?

विश्वभरका सहरले आकस्मिक बाढीको बढ्दो जोखिम सामना गरिरहेका छन्। सन् २०२४ मै स्पेनमा आएको एउटा ठूलो फ्ल्यास फ्लडका कारण करिब २२४ जनाको ज्यान गएको थियो। नामले नै सङ्केत गरेझैँ, यस्ता बाढी भारी वर्षापछि अचानक र अप्रत्याशित रूपमा देखा पर्छन्।

यो किन भइरहेको छ भन्ने बुझ्न हामीले पानीको आधारभूत चक्र तर्फ फर्किनुपर्छ।

सामान्यतया वर्षाको पानी जमिनमा पर्दा माटोले स्पन्जले जस्तै काम गर्छ। यसले पानीलाई सोस्छ, जसले मुहान, नदी तथा जमिनमुनिका गहिरा जलभण्डारलाई पुनर्भरण गर्छ। बाँकी पानी वाष्पीकरण भएर बादल बन्छ र फेरि वर्षाका रूपमा पृथ्वीमा झर्छ। लाखौँ वर्षदेखि चलिरहेको यही चक्रले हाम्रो सम्पूर्ण पारिस्थितिक प्रणालीलाई सम्भव बनाएको छ। आज पृथ्वीमा रहेको पानीको हरेक थोपा त्यही पानी हो, जुन पृथ्वीमा सधैँदेखि अस्तित्वमा रहँदै आएको छ। अर्थात्, हामीले आज प्रयोग गरिरहेको पानी पनि यही अनन्त जलचक्रमार्फत निरन्तर घुमिरहेको पानी हो।

आज सहर र बस्ती कङ्क्रिटले ढाकिएका छन्। भवन निर्माण, सडक, पार्किङस्थल तथा अन्य पूर्वाधारको विस्तारसँगै बढेको सहरीकरणले प्राकृतिक जलचक्रलाई अवरुद्ध गरेको छ। जमिनको खुला सतह घट्दै जाँदा वर्षाको पानी अब सहजै माटोभित्र सोसिन सक्दैन। बरु, त्यो पानी सतहमै बग्न बग्छ र केही मिनेटमै पिच सडक हुँदै बग्दै आफ्नो बाटोमा पर्ने सबै कुरालाई प्रभावित गर्न थाल्छ।

सामान्य वर्षाले खासै समस्या नल्याए पनि भारी वर्षा हुँदा यही सतही बहाव तुरुन्तै फ्ल्यास फ्लड अर्थात् आकस्मिक बाढीमा परिणत हुनसक्छ। अझ चिन्ताजनक कुरा के छ भने, वैज्ञानिकले जलवायु परिवर्तनका कारण आगामी वर्षमा वर्षा झन् तीव्र र बारम्बार हुने प्रक्षेपण गरेका छन्। यसको अर्थ, फ्ल्यास फ्लडको समस्या भविष्यमा अझ सामान्य र अझ खतरनाक बन्दै जानेछ।

सन् २०१७ मा ‘एन्भाइरोमेन्ट्स’ जर्नलमा प्रकाशित उपग्रह–आधारित एक अध्ययनअनुसार, पछिल्ला तीन दशकमा काठमाडौँ उपत्यकाको सहरी क्षेत्रफल ४१२ प्रतिशतले वृद्धि भएको छ। यस विस्तारका कारण उपत्यकाको करिब ३१ प्रतिशत उर्वर कृषि भूमि नष्ट भएको छ। कमजोर शासकीय व्यवस्था र प्रभावकारी भू–उपयोग नीतिको अभावका कारण पानी सोस्ने प्राकृतिक स्पन्जको रूपमा काम गर्ने अधिकांश सिमसार क्षेत्र, पोखरी तथा खुला माटो कङ्क्रिटले ढाकिएका छन्। परिणामस्वरूप, वर्षाको पानी जमिनभित्र सोसिने प्राकृतिक क्षमता निरन्तर घट्दै गएको छ।

काठमाडौँको सन्दर्भमा हेर्दा, बाढीको समस्या केवल कङ्क्रिटकरणका कारण मात्र होइन, अन्य संरचनागत कमजोरीले पनि यसलाई झन् जटिल बनाएका छन्। बाढीमैदान (फ्लडप्लेन) माथि बस्ती विस्तार गर्नु, भूजलको अत्यधिक दोहन गर्नु तथा कमजोर ढल तथा पानी निकास प्रणाली हुनु यसका प्रमुख कारण हुन्।

तीव्र जनसङ्ख्या वृद्धिसँगै बागमती, विष्णुमती, हनुमन्ते र धोबीखोलाका प्राकृतिक बाढी मैदान व्यापक रूपमा अतिक्रमण गरिएका छन् र घना बस्तीमा रूपान्तरण भएका छन्। आज उपत्यकाको निर्मित क्षेत्रफलको करिब १५ देखि ३५ प्रतिशत भाग उच्चदेखि अत्यन्त उच्च बाढी जोखिमयुक्त क्षेत्रमा पर्छ। यसको मुख्य कारण भनेको बाढी मैदानमै घना बस्ती निर्माण गर्नु र निरन्तर कङ्क्रिट संरचना विस्तार गर्दै जानु हो। सेप्टेम्बर २०२४ मा काठमाडौँ उपत्यकामा आएको विनाशकारी बाढी, जसले उपत्यकाभित्र मात्रै ५६ जनाको ज्यान लिएको थियो, यही दोहोरो सङ्कटको दुःखद र स्पष्ट उदाहरण बनेको थियो।

परम्परागत पानी निकास प्रणालीले आकस्मिक बाढी नियन्त्रण गर्न नसकेपछि कोपेनहेगन, सेन्जेन, फिलाडेल्फिया, म्यानचेस्टर र लन्डनजस्ता विश्वका धेरै सहरले नयाँ उपाय अपनाए। उनीहरूले दिगो सहरी निकास प्रणाली, अङ्ग्रेजीमा भन्नुपर्दा, “सस्टेनेबल अर्बन ड्रेनेज सिस्टम (SuDS)” अर्थात् ‘स्पन्ज सिटी’ अवधारणामा आधारित पानी व्यवस्थापन प्रणाली लागू गर्न थाले।

यी प्रणाली सूक्ष्म तहका उपाय हुन्, जसले बिरुवा, माटो र जलसम्बन्धी प्राकृतिक तत्वलाई प्रयोग गरेर सहरलाई पुनः जमिनसँग जोड्ने काम गर्छन्। यसले वर्षाको पानी माटोभित्र सोसिने प्रक्रियालाई सहज बनाउनुका साथै वर्षाको अतिरिक्त पानीलाई सुरक्षित रूपमा सञ्चित गर्न पनि मद्दत गर्छ।

यस अवधारणाको मूल उद्देश्य वर्षाको पानीलाई तुरुन्तै सडकमा बग्न नदिई बिस्तारै जमिनभित्र सोसिन दिने वा केही समयका लागि सुरक्षित रूपमा सञ्चित राख्ने हो। यसरी पानीको प्राकृतिक चक्रलाई पुनर्जीवित गर्दै फ्ल्यास फ्लडको जोखिम कम गर्न सकिन्छ।

उदाहरणका लागि, पार्किङ स्थल वा पैदलमार्गमा डामर (अस्फाल्ट) वा कङ्क्रिट प्रयोग गर्नुको सट्टा यी सहरहरूले पानी सोस्ने खालको सडक वा फुटपाथ प्रयोग गर्छन्। यी विशेष प्रकारका इँटा वा ब्लक हुन्, जसका बीचमा साना खाली स्थानहरू हुन्छन्। यसले वर्षाको पानीलाई सतहमै बग्न नदिई ती खाली स्थानबाट माटोसम्म पुग्न र त्यहाँ सोसिन मद्दत गर्छ।

त्यसैगरी, सडक किनारमा रेन गार्डेन निर्माण गरिन्छ। स्थानीय प्रजातिका बिरुवा र गहिरो माटो प्रयोग गरेर बनाइने यी साना तथा होचा खाल्डाजस्ता संरचनाले सडकमा बगिरहेको वर्षाको पानीलाई समात्ने, यसको बहावलाई सुस्त बनाउने र ढलमा पुग्नुअघि माटोभित्र सोसिन सहयोग गर्ने काम गर्छन्।

यसका अतिरिक्त, सडक सञ्जालसँग जोडिएका जल सञ्चय पोखरी तथा कृत्रिम सिमसार क्षेत्र पनि निर्माण गरिन्छ। यस्ता संरचनाले वर्षाका बेला जम्मा हुने लाखौँ लिटर अतिरिक्त पानीलाई सुरक्षित रूपमा केही समयका लागि सञ्चित राख्छन् र त्यसलाई केही मिनेटमै बगाइदिने होइन, बिस्तारै निकास गर्छन्। यसले बाढीको जोखिम घटाउनुका साथै सहरलाई थप हरियाली र सुन्दर पनि बनाउँछ।

यस्ता तथा अन्य धेरै सरल प्रविधिलाई एक्लै वा रणनीतिक रूपमा संयोजन गरेर सहरलाई बाढी प्रतिरोधी ‘स्पन्ज–जस्तो’ क्षमता प्रदान गरिन्छ। यद्यपि यसको मुख्य उद्देश्य स्थानीय स्तरमा बाढीको जोखिम घटाउनु हो, सस्टेनेबल अर्बन ड्रेनेज सिस्टमले पानी अर्थात् ‘ब्लु’ तत्त्व र वनस्पति अर्थात् ‘ग्रिन’ तत्त्वलाई एकीकृत गरेर एउटै समाधानमार्फत छिमेकका धेरै सहरी समस्याहरूलाई सम्बोधन गर्छ।

सुक्खा मौसममा यो स्थान बास्केटबल कोर्ट, स्केटिङ क्षेत्र र सार्वजनिक खुला चोकका रूपमा प्रयोग हुन्छ। तर वर्षा हुँदा यही क्षेत्रले ठूलो परिमाणमा वर्षाको पानी सञ्चित गर्ने जलाशयको काम गर्छ। यसरी एउटै सार्वजनिक स्थलले मनोरञ्जन, सामाजिक गतिविधि र बाढी व्यवस्थापन–तीनवटै उद्देश्य पूरा गर्छ।

तर नेपालीहरूका लागि अझ रोचक कुरा के छ भने, सतही पानी व्यवस्थापनको प्रभावकारी समाधानका रूपमा पश्चिमी विश्वले हालै मात्र पहिचान गरेको अवधारणा हाम्रा पुर्खाले भने शताब्दीयौँअघि नै व्यवहारमा उतारिसकेका थिए।

आज विकसित मुलुकहरूले सतही पानी व्यवस्थापनका लागि सबैभन्दा उपयुक्त उपायमध्ये एक मानिरहेको सिद्धान्तसँग मिल्दोजुल्दो ज्ञान र अभ्यास हाम्रो परम्परागत बस्ती तथा जल व्यवस्थापन प्रणालीमा धेरै पहिलेदेखि विद्यमान थियो। आधुनिक सहरी योजनाकारले अहिले पुनः खोजिरहेका धेरै ज्ञान र उपाय हाम्रा पुर्खाले आफ्नै अनुभव, प्रकृतिको गहिरो बुझाइ र स्थानीय आवश्यकताका आधारमा धेरै अघिदेखि नै विकास गरिसकेका थिए।

हाम्रो परम्परागत हिटी प्रणाली, जुन राजकुलोहरूको सञ्जालद्वारा सञ्चालित थियो, केवल खानेपानी आपूर्ति गर्ने व्यवस्था मात्र थिएन । एक उन्नत जल व्यवस्थापन प्रणाली पनि थियो। यसको मूल आधार उपत्यकाभर फैलिएका हजारौँ आपसमा जोडिएका पोखरी थिए।

यीमध्ये धेरै पोखरीले आजका रिटेन्सन पोखरी सरह काम गर्थे। मनसुनको समयमा बगेर आउने अतिरिक्त पानीलाई सञ्चित गर्ने र त्यसलाई बिस्तारै जमिनभित्र पठाएर भूजल भण्डार (एक्विफर) पुनर्भरण गर्ने तिनको महत्त्वपूर्ण भूमिका थियो।

त्यसैगरी, इँटाले छापिएका बहाल, चोक, गल्ली र सडक प्राकृतिक रूपमा पानी पारगम्य सतहका रूपमा कार्य गर्थे। यसले वर्षाको पानीलाई जमिनभित्र सोसिन मद्दत गर्थ्यो र माटोलाई ‘सास फेर्न’ तथा पानी ‘पिउन’ दिने अवसर प्रदान गर्थ्यो। म्रा पुर्खाले टेराकोटा, इँटा र ढुङ्गाको प्रयोग गरेर शताब्दीयौँअघि नै एउटा वास्तविक ‘स्पन्ज सिटी’ निर्माण गरेका थिए, जसले काठमाडौँलाई लामो समयसम्म डुबान र बाढीको जोखिमबाट जोगाइराख्यो।

हामीले आफ्नो परम्परागत जल व्यवस्थापनसम्बन्धी ज्ञान र अभ्यासलाई गम्भीर रूपमा उपेक्षा गरेका छौँ। ऐतिहासिक रूपमा रहेका २३३ वटा पोखरीमध्ये आज केवल १९३ वटा मात्र बाँकी छन्, र तीमध्ये अधिकांश या त निष्क्रिय अवस्थामा छन् वा आफ्नो मौलिक आकारभन्दा निकै साना भइसकेका छन्।

त्यसैगरी, भक्तपुर, ललितपुर र काठमाडौँका पुराना सहर केन्द्रहरूमा रहेका परम्परागत इँटा बिछ्याइएका सडक, गल्ली र चोक पनि क्रमशः हराउँदै गएका छन् र अहिले न्यूनतम मात्रामा सीमित छन्।

स्पष्ट रूपमा भन्नुपर्दा, पश्चिमबाट सिसा र कङ्क्रिटमा आधारित आधुनिक पूर्वाधार अन्धाधुन्ध रूपमा आयात गर्ने क्रममा हामीले त्यहाँका सहरी समस्या, विशेष गरी फ्ल्यास फ्लडजस्ता सङ्कटहरू, समेत आयात गरेका छौँ। तर अर्को यथार्थ के पनि हो भने, हामी आधुनिक सहरलाई भत्काएर फेरि मध्यकालीन स्वरूपमा फर्कन सक्दैनौँ, न त तीव्र गतिमा विस्तार भइरहेको सहरको आवश्यकतालाई बेवास्ता गर्न नै सक्छौँ।

स्थानीय स्तरमा लागू गरिएका उपायले मात्र काठमाडौँको बहुआयामिक बाढी समस्याको पूर्ण समाधान दिन सक्दैनन्। तर यिनले सडक र ढल प्रणालीमाथि पर्ने तत्कालको पानीको चापलाई उल्लेखनीय रूपमा कम गर्न मद्दत गर्न सक्छन्, जसले आकस्मिक डुबान र फ्ल्यास फ्लडको जोखिम घटाउन ठूलो योगदान पुर्‍याउन सक्छ।

सुखद पक्ष के छ भने, काठमाडौँले यो यात्रा शून्यबाट सुरु गर्नुपर्दैन। हामी आफ्नो प्राचीन जल व्यवस्थापनसम्बन्धी ज्ञान, जस्तै पोखरी, इँटा बिछ्याइएका सडक तथा गल्लीलाई सम्भव भएसम्म पुनर्जीवित गर्दै, त्यससँगै काठमाडौँको माटो, सडक र स्थानीय सन्दर्भअनुसार अनुकूलित आधुनिक माधान पनि अपनाउन सक्छौँ।

अझ महत्त्वपूर्ण कुरा शाल खुला ठाउँ आवश्यक पर्दैन। यसको सुरुआत कङ्क्रिटका पार्किङ स्थललाई पानी पारगम्य सतहमा रूपान्तरण गर्ने, वर्षाको पानी सङ्कलन गर्ने ट्याङ्की वा भाँडा जडान गर्ने, अथवा सडक किनारमा सतही पानीको बहावलाई सुस्त बनाउने र फिल्टर गर्ने उद्देश्यले इन्जिनियरिङ गरिएको रेन गार्डेन निर्माण गर्नेजस्ता सरल र व्यावहारिक उपायहरूबाट पनि गर्न सकिन्छ।

स्थानीय स्तरमा लागू गरिएका उपायले मात्र काठमाडौँको बहुआयामिक बाढी समस्याको पूर्ण समाधान दिन सक्दैनन्। तर यिनले सडक र ढल प्रणालीमाथि पर्ने तत्कालको पानीको चापलाई उल्लेखनीय रूपमा कम गर्न मद्दत गर्न सक्छन्, जसले आकस्मिक डुबान र फ्ल्यास फ्लडको जोखिम घटाउन ठूलो योगदान पुर्‍याउन सक्छ।

हामीले एउटा कुरा सम्झिरहनुपर्छ, ‘स्पन्ज सिटी’ को मूल दर्शन हाम्रा लागि कहिल्यै विदेशी अवधारणा थिएन; यो त हाम्रो इतिहास र सभ्यतामै गाँसिएको ज्ञान थियो। काठमाडौँका लागि स्पन्ज सिटी कुनै नयाँ कल्पना होइन, यो एक समयको यथार्थ थियो। र सही दृष्टि, योजना तथा प्रतिबद्धताका साथ यो फेरि यथार्थ बन्न सक्छ।