काठमाडौं- चीनको प्रमुख कोइला खानी क्षेत्र मानिने सान्सी प्रान्तमा लामो समयदेखि एउटा भनाइ प्रचलित थियो- जब मानिससँग बाँच्ने अरू कुनै उपाय हुँदैन, तब मात्र उ कोइला खानीको खाडलमा पस्छ । दशकौँसम्म यी खानीहरूमा काम गर्ने मजदुरहरूको जीवन त्रासदीपूर्ण रह्यो । खानीभित्र ग्यास विस्फोट, बाढी र सुरुङ भत्किने जस्ता दुर्घटनाका कारण ज्यान गुमाउने क्रम सामान्य नै बनेको थियो । मजदुरहरू पैसाका लागि वा सुन्दर भविष्यका लागि आफ्नो जीवन नै दाउमा राखेर काम गरिरहेका हुन्थे ।

पछिल्लो एक दशकमा गरिएका सुरक्षा सुधारहरूले कोइला उद्योगको यो घातक छविलाई निकै हदसम्म कम गरेका थिए । तर, गत मे २२ का दिन सान्सी प्रान्तको लिउसेन्यु कोइला खानीमा भएको ठूलो विस्फोटले यो विश्वासलाई भत्काइदिएको छ । उक्त दुर्घटनामा परी ८२ जनाको मृत्यु भएको छ भने १२० भन्दा बढी मानिस घाइते भएका छन् ।

यो चीनमा विगत १५ वर्षभन्दा बढी समययताकै सबैभन्दा भीषण कोइला खानी दुर्घटना हो । यो दुर्घटना यस्तो समयमा भएको छ जब चीन हरित ऊर्जातर्फ आफ्नो महत्त्वाकाङ्क्षी यात्रालाई अगाडि बढाइरहेको छ । यस त्रासदीले चीन अझै पनि विगतमा पटक-पटक खतरनाक प्रमाणित भइसकेको कोइला उद्योगमाथिको आफ्नो निर्भरता हटाउन सङ्घर्ष गरिरहेको छ भन्ने तथ्यलाई पुनः स्मरण गराएको छ ।

सोही खानीमा दुई वर्ष काम गरिसकेका चेन नामका एक पूर्व मजदुरले यो खानीमा अत्यधिक मिथेन ग्यास रहेको कुरा सबैलाई थाहा भएको र भित्रका सुरुङहरू निकै जटिल एवं घुमाउरो भएकाले यस्तो दुर्घटना हुनु समयको खेल मात्रै रहेको बताएका छन् । खानीभित्र अझै पनि कोही मजदुरहरू फसिरहेका हुन सक्ने उनको अनुमान छ । यस दुर्घटनामा जीवितै उद्धार गर्न सकिने आशाहरू अब लगभग समाप्त भइसकेका छन् ।

दुर्घटनाबाट बाँच्न सफल एक मजदुरले चिनियाँ सरकारी सञ्चारमाध्यम सीसीटीभीलाई बताए अनुसार विस्फोट यति शक्तिशाली थियो कि त्यसको धक्का खानीको प्रवेशद्वारसम्म पुगेर सबैलाई भुइँमा पछारिदिएको थियो । खानीभित्र बाक्लो धुलोका कारण केही पनि देखिने अवस्था थिएन र ज्यान जोगाउन झन्डै १० मिनेटसम्म दौडिँदा होस नै हराउला जस्तो भएको उनले उल्लेख गरे ।

अधिकारीहरूले अहिलेसम्म विस्फोटको ठोस कारण पुष्टि गरिसकेका छैनन् । यद्यपि, विज्ञहरूका अनुसार मिथेन ग्यास वा कोइलाको धुलो कुनै प्रज्वलनशील वस्तुको सम्पर्कमा आउँदा यस्ता विस्फोटहरू हुने गर्छन् । प्राविधिक रूपमा सुरक्षित प्रणाली र उचित व्यवस्थापन अपनाएको खण्डमा यस्ता दुर्घटनाहरूलाई पूर्ण रूपमा रोक्न सकिने भए पनि मानवीय त्रुटि, फितलो व्यवस्थापन र सुरक्षा नियमहरूको उल्लङ्घन नै यस्ता विनाशकारी घटनाको मुख्य कारण बन्ने गरेको छ ।

प्रारम्भिक अनुसन्धानबाट यो निजी खानी सञ्चालन गर्ने तोङझोउ ग्रुपले गम्भीर कानुनी र सुरक्षा नियमहरूको उल्लङ्घन गरेको पाइएको छ । सरकारी सञ्चारमाध्यमका अनुसार दुर्घटना भएको दिन खानीभित्र काम गरिरहेका मजदुरहरूमध्ये आधा मात्र आधिकारिक रूपमा दर्ता भएका थिए । धेरैजसो मजदुरहरूले अनिवार्य रूपमा बोक्नुपर्ने ट्र्याकिङ उपकरण समेत बोकेका थिएनन् ।

खानीभित्र अनुमति नलिई अवैध रूपमा कोइला उत्खनन भइरहेकाले कम्पनीले नै मजदुरहरूलाई ट्र्याकिङ उपकरण बोक्न निषेध गरेको कुरा एक कामदारले खुलासा गरेका छन् । यसबाहेक खानीभित्र बनाइएका गोप्य सुरुङ र त्रुटिपूर्ण नक्साका कारण उद्धार कार्यमा समेत ठुलो बाधा पुगेको थियो । यो खानी सन् २०२४ मा चिनियाँ राष्ट्रिय खानी सुरक्षा प्रशासनको ‘गम्भीर खतरा’ भएका खानीहरूको सूचीमा परेको थियो ।

यसअघि पनि कम्पनी सुरक्षा लापरबाहीका लागि दुई पटक कारबाहीमा परिसकेको थियो । हाल अधिकारीहरूले तोङझोउ ग्रुपका सञ्चालकहरूलाई नियन्त्रणमा लिएर अनुसन्धान सुरु गरेका छन् भने कम्पनीका अन्य खानीहरूको सञ्चालनमा रोक लगाएका छन् । चीनको इतिहासमा कोइला उद्योग आर्थिक विकासको मेरुदण्ड रहे पनि यसले ठूलो मानवीय मूल्य चुकाउनु परेको छ ।

सन् १९८० को दशकमा चीनको अर्थतन्त्र खुला भएसँगै कोइलाको उत्पादन तीव्र रूपमा बढ्यो र यसमा सान्सी प्रान्तले मात्रै देशको कुल उत्पादनको झन्डै ३० प्रतिशत हिस्सा ओगट्दै आएको थियो । सन् २००० को दशकको सुरुवातातर्फ माग उच्च हुँदा खानी मालिकहरूले असीमित नाफा कमाए, तर सुरक्षालाई पूर्ण रूपमा बेवास्ता गरियो ।

तत्कालीन समयमा सरकारी सञ्चारमाध्यम सिन्ह्वाले यस विकासलाई ‘रगतले लत्पतिएको जीडीपी’ को रूपमा चित्रण गरेको थियो । नाफा र उत्पादन बढाउने होडमा खानी मालिकहरूले सरकारी अधिकारीहरूलाई घुस दिएर सुरक्षा नियमहरूको उल्लङ्घनलाई लुकाउने गर्दथे । सन् २०१० मा सान्सीकै वाङ्जियालिङ खानीमा बाढी पस्दा १५० भन्दा बढी मजदुरहरू फसेका थिए, जसमध्ये रूपमा ११५ जनालाई जीवितै उद्धार गरिएको थियो ।

तथ्याङ्क अनुसार सन् १९८० देखि २०१० को बीचमा चीनमा कोइला खानी दुर्घटनाका कारण वार्षिक औसत ५ हजार ८५३ जनाको मृत्यु हुने गर्दथ्यो । तर, सरकारको कडा सुरक्षा सुधार र कडा नियमनका कारण सन् २०१८ सम्म आइपुग्दा कोइलाको उत्पादन दोब्बरभन्दा बढी भए पनि वार्षिक मृत्यु हुनेको सङ्ख्या घटेर ३३३ मा झरेको थियो ।

सन् १९९० को दशकयता चीनको कोइला खानीमा हुने मृत्युदरमा ९० प्रतिशतभन्दा बढीले गिरावट आएको भए पनि लिउसेन्युको यो पछिल्लो त्रासदीले समग्र रूपमा सुधार भएको भन्दैमा सुरक्षाको मामिलामा थोरै पनि लापरबाही गर्न नहुने गम्भीर पाठ सिकाएको छ।