काठमाडौं- पछिल्लो समय बाँदर आतंकले गाउँघरदेखि राजधानी काठमाडौंलाई समेत बाँकी राखेको छैन । राजधानीमा पशुपति र स्वयम्भू जस्ता क्षेत्रमा बाँदरले उपद्रो मच्चाइरहेका हुन्छन् । ती क्षेत्र आसपासका बासिन्दा भान्सा, बगैँचा र फलफूल जोगाउन दिनरात नभनी जागराम बस्नुपर्ने स्थिति छ । जग्गाजमिनको अभाव भएकाले काठमाडौंमा कौशीखेतिको चलन छ । तर निगरानी नराख्ने हो भने बाँदरले कौशीमा लगाएका बोटबिरुवा पनि बाँकी राख्दैनन् ।

गौशालाकी स्थायीबासी मोनिका बरालले पशुपतिका बाँदर मान्छेजस्तै ढोका खोलेरै घरभित्र प्रवेश गर्ने बताउँछिन् । खबरहबसँग कुरा गर्दै उनले भनिन्, ‘ढोकै खोलेर घरभित्र छिर्छन् । कहाँ खानेकुरा पाइन्छ भन्ने पनि थाहा हुने रहेछ । भान्सा कोठा, पूजा कोठा पत्ता लगाउँछन् । पकाएका खाना, भगवानलाई चढाएका फलफूल सबै खान्छन् ।’

बाँदरले भेटेका खानेकुरा खानेमात्रै नभइ अरु उपद्रो पनि गर्ने उनले सुनाइन् । ‘बाहिर राखेका जुत्ताचप्पल लैजान्छन् । छतमा सुकाएको लुगा पनि लैजान्छन् । अझ भित्री लुगा समेत बाँकी राख्दैनन् । किन यस्तो गर्ने रहेछन् ? भित्री लुगामा जनावरको के चासो हुने रहेछ ? भनेर बुझ्दै जादाँ भित्री लुगाको गेटिस खाने रहेछन्,’ उनी भन्छिन्, ‘छतको धारा खोलेरै पानी खान्छन् । खोल्न जान्दछन्, तर बन्द गर्न जान्दैनन् । नामै बाँदर छ, उट्पट्याङको राजा हुन् । ख्याल गरिएन भने पूरै ट्याङ्कीको पानी सकिन्छ । छत भरिएर घरभित्र पानी पस्छ ।’

हरेक दिन आतंक झेलेपनि मोनिका बाँदर मार्नुपर्ने कुरामा भने सहमत छैनन् । उनी बाँदर व्यवस्थापन गर्नुपर्ने बताउँछिन् । उनी भन्छिन्, ‘पृथ्वी सबैको साझा हो । हरेकको बाँच्न पाउने अधिकार छ । सर्पको बिगबिगी बढेर मारियो भने मुसाहरु बढेर खेतिपाती नष्ट हुन्छ । त्यस्तै, बाँदर मार्दाको अवस्था हुन्छ । मानिसले इकोसिस्टमलाई नास गर्नेतिर लाग्नुहुँदैन । मान्छेलाई अप्ठेरोमा पारेका जनावार मार्दै जाने हो भने प्रकृतिको नास हुन्छ ।’

ग्रामिण क्षेत्रमा बाँदरले बसिखान नदिएपछि पछिल्लो समय बसाईंसराई बढेको छ । बाँदर आतंक देशभरका किसानका लागि विकराल साझा समस्याका रुपमा देखा परेको छ । बाँदर नियन्त्रणको बारेमा केही वर्षदेखि संसद्मा बहस हुँदै आएको छ । ०८० माघमा बाँदरको संख्या नियन्त्रण गर्न संसदको कृषि सहकारी तथा प्राकृतिक स्रोत समितिको सहकार्यमा नेपाली प्राविधिकहरुको टोली भारतको हिमाञ्चल पुगेको थियो ।

पछिल्लो समय प्रतिनिधिसभा बैठकमा पनि बाँदर नियन्त्रणको विषय मुख्य रुपमा छलफल भइरहेको छ । नेताहरुले पनि केही समय अगाडि सम्पन्न निर्वाचनमा गाउँमा बाँदर व्यवस्थापन गर्ने आश्वासन दिएर भोट मागेका थिए । संसद्‍मा एकथरी प्रतिनिधिले बाँदर मानुपर्ने तर्क गरिरहेका छन् । त्यसैगरी, अर्काथरी प्रतिनिधिहरु भने जनावरलाई पनि बाँच्न पाउने अधिकार रहेको भन्दै मान्छेले हस्तक्षप गर्न नहुने तर्क गर्छन् ।

श्रम संस्कृति पार्टीका नेता ध्रुब राईले संसदमा बारम्बार बाँदर मानुपर्ने आवाज उठाउँदै आएका छन् । उनले आफू भोजपुरको टेम्केमैयुङ गाउँपालिका–९ का तत्कालीन गाउँपालिका अध्यक्ष हुँदा करिब ६ सय बाँदर मारेको बताएका थिए । उनी बाँदर आतंक नियन्त्रण गर्न ६ लाख बाँदर मार्नुपर्ने बताइरहेका छन् । उनको भनाइमा सहमति राख्दै पूर्व मन्त्री सुधन किराँतीले पनि नष्ट नगर्ने हो भने कुनै दिन बाँदरले मानिसलाई ढुङ्गा हान्न सिक्ने बताउँछन् । उनले एक कार्यक्रममा भनेका छन्, ‘पहिले बाँदर सुन्तला खाँदैनथे । अहिले आफूलाई सुन्तला खानमा अभ्यस्त गर्दै लगेका छन् । गोबर लगाएको मकै खोलामा धोएर खान सिकेका छन् । यस्तो हेर्दै जाँदा यिनीहरुले मान्छेलाई ढुङ्गा हान्न पनि सिक्छन् ।’

‘एनिमल एक्टिभिस्ट’ हरु पनि बाँदर मार्न पाइँदैन भनेर माइतीघर मण्डलामा आन्दोलन गरिरहेका छन् । ६ लाख बाँदर मार्नुपर्ने अभिव्यक्ति दिने सांसद राईविरुद्ध जनावर अधिकारकर्मीहरुले उजुरी पनि दिएका छन् । नेपालमा करिब पाँच प्रजातिका बाँदर पाइन्छन् । त्यसमा रातो बाँदर मानिससँगको निकटता मन पराउछ । लङगुर बाँदर भद्र हुन्छन् । उनीहरु मानिसको निकटता मन पराउँदैनन् ।

गौशालावासी सुरेश चापागाईंले बाँदरको बस्ती मानव समुदायले नष्ट गर्दा बाँदर मानिससँग संघर्ष गर्न तयार भएको तर्क गर्छन् । खबरहबसँग कुरा गर्दै उनी भन्छन्, ‘पहिले घना जंगल थियो । खानेकुरा प्रशस्त पाइन्थ्यो । मानव बस्ती बढ्दै गर्दा बाँदरको बस्ती नासियो । त्यसकारण उसले मानव बस्तीमा अतिक्रमण गर्न थाल्यो ।’

उनका अनुसार बाँदरले समयसँगै खाना खोज्ने र खाने तरिकामा परिवर्तन ल्याएको छ । पहिले खानेकुराका लागि झोला खोस्ने मन्दिरका बाँदरले अहिले भिन्न रणनीति अपनाउन थालेको उनको बुझाइ छ । ‘हामीले दियौँ भने खोसेर खाँदैन । दिएनौँ भने, उसले पनि बाँच्नु छ, खोसेर भएपनि खानुपर्‍यो । बाँदर सबैभन्दा चतुर प्राणी हो,’ चापागाईं थप भन्छन्, ‘बाँदरले आफूलाई परिमार्जित गर्दै लग्यो । मकैको खोस्टा च्यातेर खानुपर्छ, आलु जमिन खोतलेर खानुपर्छ भनेर सिक्दै गयो । सहरका मन्दिरमा बाँदरले पहिले पहिले झोला खोस्थ्यो । अहिले हातको मोबाइल र चश्मा खोस्छ । जबकी त्यो उसले खाने होइन । मान्छेलाई खानेकुरा दिन बाध्य बनाउछ । तब उसले ती सामान फिर्ता गर्छ ।’

चापागाईंले जंगलमा कटुस, चुथ्रो, काफल लगायतका बोटहरु रोप्नुपर्ने तर्क गर्छन् । उनी भन्छन्, ‘बाँदरको बन्ध्याकरण पनि गर्न सकिन्छ । श्रीलङ्काले बाँदरलाई तालिम दिएर नरिवल टिप्ने काममा लगाइएको छ । त्यो अभ्यास नेपालमा पनि गर्न सकिन्छ ।’ धार्मिक दृष्टिले बाँदर रामका सेना हनुमान भएकाले मार्नु नहुने उनले बताए । ‘हनुमान भनेर पूजा पनि गर्ने र अर्कोतर्फ मार्ने भन्ने कुरा जायज हुन्न । हनुमानलाई नयाँ बाली नचढाई खाने चलन छैन ।’ उनले भने ।

गाउँमा बाँदर आतंक कति छ भने जेठ १ गते तेह्रथुमको लालीगुराँस नगरपालिकाले बाँदर लेखेट्न सार्वजनिक बिदा दिने सूचना जारी गर्‍यो । बाँदरले दुःख दिएको गुनासो आएपछि नगरप्रमुख अर्जुन माबोहाङले स्थानीयलाई नै सामूहिक प्रयासमा जुटाएका थिए । नगरपालिकाले सूचना जारी गरेपछि स्थानीय वृद्ध, युवा तथा केटाकेटीहरु हातमा टिन, लाठी र गुलेली बोकेर बाँदर लखेट्न पुगेका थिए । गाउँमा दिनमा मात्रै नभएर रातिसमेत लाल्टिन बालेर बाँदर हेर्नुपर्ने अवस्था रहेको पीडितहरु बताउँछन् ।

पशुपति परिसरमा भेटिएका दुर्गा लामिछानेले बाँदर मार्नुभन्दा बेच्नुपर्ने तर्क गरे । उनी भन्छन्, ‘केही वर्षअगाडि संसद्‍मा बाँदर बेच्नुपर्ने कुरा उठेको थियो । सहरमा बसेर गाउँमा बाँदरले कति दुःख दिएको छ भन्ने कुरा अनुमान गर्न सकिन्न । गाउँ नै छोड्नुपर्ने स्थिति भनेको सामान्य होइन । गाउँ छोडेर सबै सहर पस्ने हो भने मान्छेसँगै ती सबै बाँदर पनि सहर आइपुग्छन् ।’

‘गाउँका मान्छेले सास्ती झेलेर सहरवासीलाई जोगाइराखेको कुरा हामीले बिर्सन हुँदैन । बाँदर मारेर फाल्नुभन्दा अर्को देशलाई बेच्नु उत्तम हुन्छ । बाँदर व्यवस्थापनको विषयमा भावनात्मक हुनु भन्दा भोलिको हानी नोक्सानीलाई मध्यनजर गरेर सरकारले जतिसक्दो छिटो पहल गर्न आवश्यक छ,’ उनले भने । तीन वर्ष अगाडी नेपाली कांग्रेस नेता रामहरी खतिवडाले संसद्‍मा बाँदर चीन निर्यात गर्नुपर्ने विषय उठाएका थिए । उनले श्रीलङ्काले चीनलाई बाँदर बेचेर आयआर्जन गरेको उदाहरण दिदैं नेपालले पनि बाँदर बेच्नुपर्ने बताएका थिए ।