काठमाडौं- गत भदौ १० गते भोटेकोशी तथा त्रिशूली नदी करिडोरमा आएको विनाशकारी लेदोयुक्त बाढीको मुख्य कारण कुनै हिमताल फुटेर नभई लाङटाङ-लिरुङ हिमश्रृङ्खलाको माथिल्लो क्षेत्रबाट खसेको ठूलो हिम-चट्टान पहिरो रहेको पुष्टि भएको छ ।

जल तथा मौसम विज्ञान विभाग र सम्बन्धित विपद् अध्ययन संस्थाहरूले सार्वजनिक गरेको ‘अध्ययन प्रतिवेदन’ अनुसार उक्त प्राकृतिक विपत्तिमा करिब १४ करोड २० लाख घनमिटर बराबरको हिउँ, विशाल चट्टान, माटो र गेग्रान एकैपटक खसेर नदीमा मिसिँदा तल्लो तटीय क्षेत्रमा विनाशकारी ‘हिलाम्मे बाढी’ सिर्जना भएको थियो ।

प्रतिवेदन अनुसार २६ अगस्ट बिहान ८ : ३७ बजे समुद्री सतहबाट करिब ५ हजार २ सय मिटर उचाइमा रहेको लाङटाङ लिरुङ हिमालको उत्तरी–पश्चिमी ढलानबाट करिब ६ सय मिटर चौडा र ७० मिटर बाक्लो विशाल हिउँ र चट्टानको भाग एकाएक ढलेको थियो ।

उक्त विशाल पिण्ड करिब १ हजार ४ सय मिटर तल ल्हेन्दे खोलाको उपत्यकामा खस्दा ५.२ म्याग्निच्युडको भूकम्प सरहको धक्का मापन गरिएको थियो । खस्ने क्रममा उत्पन्न प्रकम्पन र घर्षणजन्य तापक्रमका कारण हिउँ द्रुत गतिमा पग्लियो र यसले बाटोमा रहेका पुराना गेग्रान, माटो र रूखहरूलाई सोहोर्दै विशाल लेदोको रूप लियो ।

ल्हेन्दे खोलाको यो भयानक लेदो उत्तरी सीमा पार गरी चीनको तिब्बतस्थित केरुङ हुँदै पुनः रसुवागढी नाकाबाट नेपालको भोटेकोशी र त्रिशूली नदीमा प्रवेश गरेको थियो ।

पूर्वसूचना प्रणाली र ‘नेगेटिभ लिड टाइम’ को चुनौती

प्रतिवेदनले बाढीका कारण ठूलो मानवीय क्षति हुनुमा ‘वार्निङ ल्याटेन्सी’ अर्थात् चेतावनी जारी गर्न लागेको समय र बाढी बग्ने समयको ठूलो अन्तरलाई मुख्य कारक मानेको छ । बाढी यति तीव्र र विनाशकारी थियो कि रसुवागढी, टिमुरे र स्याफ्रुबेसीका मुख्य स्वचालित जलमापन यन्त्रहरू बाढी खतराको विन्दुमा पुग्नुअघि नै बगेर नष्ट भए ।

पहिरो खसेको १२.८ मिनेटभित्रै बाढी पहिलो मानव बस्तीमा पुगिसकेको थियो । तर, उपग्रह तथा केन्द्रीय प्रणालीबाट सर्वसाधारणमा आधिकारिक मोबाइल अलर्ट÷साइरन जारी हुन ३८.८ मिनेट लागेको पनि प्रतिवेदनमा उल्लेख छ ।

जसका कारण माथिल्लो रसुवा र नुवाकोटका क्षेत्रहरूमा ‘नेगेटिभ लिड टाइम’ (चेतावनी पुग्नुअघि नै बाढी आइपुग्ने अवस्था) सिर्जना भई मानिसहरूले सुरक्षित स्थानमा भाग्ने समय नै नपाएको जनाइएको छ ।

पूर्वाधार र अर्थतन्त्रमा अभूतपूर्व क्षति

बाढीले नेपालको उत्तर–दक्षिण व्यापारिक मार्ग र ऊर्जा क्षेत्रमा गम्भीर क्षति पुर्‍याएको छ । भोटेकोशी, त्रिशूली र त्रिशूलीका सहायक नदीहरूमा सञ्चालित तथा निर्माणाधीन गरी १४ भन्दा बढी जलविद्युत् आयोजनाहरू (कुल क्षमता करिब ७४८ मेगावाट) आंशिक वा पूर्ण रूपमा ध्वस्त भएका छन् । यसबाट नेपालको राष्ट्रिय ग्रिडमा ठूलो विद्युत् संकट पैदा भएको छ ।

सडक तथा मितेरी पुलः नेपाल–चीन जोड्ने ऐतिहासिक रसुवागढी मितेरी पुल, सुक्खा बन्दरगाह, भन्सार कार्यालय र पासाङल्हामु राजमार्गका दर्जनौँ स्थानका पक्की पुल तथा सडक जगैदेखि बगेका छन् । प्रारम्भिक प्राविधिक मूल्याङ्कन अनुसार भौतिक संरचना, निजी सम्पत्ति र जलविद्युत् क्षेत्रमा गरी ४ खर्ब बढीको क्षति भएको छ ।

पुनर्निर्माण र दीर्घकालीन सुझाव

प्रतिवेदनले यो विपत्तिलाई जलवायु परिवर्तनका कारण हिमाली क्षेत्रमा बढेको जोखिमको उदाहरण मान्दै आगामी दिनका लागि महत्त्वपूर्ण प्राविधिक र नीतिगत सुझावहरू दिएको छ ।

नदीको पानीको सतह नाप्ने यन्त्र मात्र पर्याप्त नभएकाले उच्च हिमाली क्षेत्रमा हुने पहिरो र हिमपात तत्काल पत्ता लगाउन ‘स्याटेलाइट र सिस्मोग्राफ’मा आधारित पूर्वसूचना प्रणाली जडान गर्नुपर्ने प्रतिवेदनमा उल्लेख छ । प्रभावित क्षेत्रको पुनर्निर्माण, नदी नियन्त्रण, विस्थापितको पुनस्थापन र राजमार्ग खुलाउनका लागि १ खर्ब ३ अर्ब भन्दा बढी बजेट आवश्यक पर्ने राष्ट्रिय योजना आयोगको प्रक्षेपण छ ।

नदी किनारका जोखिमयुक्त बजार (जस्तैः टिमुरे, स्याफ्रुबेसी, बेत्रावती) लाई सुरक्षित उच्च स्थानमा स्थानान्तरण गर्न एकीकृत विकास योजना लागू गर्नुपर्ने प्रतिवेदनमा उल्लेख छ ।